Maliyyə bazarlarında son vəziyyətin təhlili manata inamın sürətlə bərpa olunduğunu göstərir. Elə bunun nəticəsidir ki, əhalinin həm dollar və digər xarici valyutalara olan tələbi azalıb, həm də yığımlarda milli valyutanın payı ötən dövrlərə nisbətən xeyli yüksəlib. Digər tərəfdən, manata olan inam artıq dollar və digər valyutaların bahalaşmasının qarşısını alan əsas faktor sayılır.
Məhz bundan irəli gəlir ki, son aylar təşkil edilən hərraclarda dolların məzənnəsi sabit həddə qalıb. Mərkəzi Bankın müdaxiləsi olmasa, dolların əhəmiyyətli dərəcədə ucuzlaşması da qaçılmaz sayılır. Amma proseslər göstərir ki, Mərkəzi Bank milli valyutanın daha da möhkəmlənməsində deyil, mövcud məzənnəsinin qorunub saxlanmasında maraqlıdır. Yəni Mərkəzi Bank bahalı manatda maraqlı deyil. Çünki möhkəm milli valyuta bahalı ixrac deməkdir. Bahalı ixrac məhsullarının isə rəqabət imkanları məhdud olur. İndiki vəziyyətdə bu, Azərbaycan üçün sərfəli sayılmır.
Bununla belə, yuxarıda qeyd olunduğu kimi, əhalinin manata maraq və inamı artır. Bunu milli valyutada əmanətlərin miqdarının sürətlə artması da təsdiq edir. Mərkəzi Bankın məlumatına görə, noyabrın 1-nə əhalinin banklardakı əmanətlərinin milli valyuta ekvivalentində məbləği 7 milyard 280,1 milyon manat təşkil edib. Əmanətlərin 69,9 faizi xarici, 30,1 faizi isə milli valyutada qoyulub. Milli valyutada olan əmanətlər əvvəlki ilin müvafiq dövrunə nisbətən 56,7 faiz artıb, xarici valyutada olan əmanətlər isə 15,4 faiz azalıb. Prosesin hələ bir müddət davam etməsi gözlənir. Ekspertlər hesab edir ki, milli valyutada olan əmanətlərin həcminin artmasının əsas səbəbi məzənnənin son aylarda sabit olması, ilin əvvəlindən isə manatın dollara nisbətdə 4 faizdən çox möhkəmlənməsidir. Ümumiyyətlə, bu ilin fevral ayından etibarən manatın məzənnəsində stabillik müşahidə olunur. Bu isə manatla yığımlara marağın artmasına gətirib çıxarır. Beləliklə, qeyd edilənlərdən bəlli olur ki, son aylar milli valyutanın stabil olması manatla yığımlara marağı artıran əsas səbəbdir. Bu özünü eyni zamanda depozitlərini valyuta strukturunda göstərməkdədir. Təbii ki, milli valyutada olan əmanətlərin həcminin artmasında yeganə səbəb manatın məzənnəsinin stabilliyi deyil. Bununla yanaşı, əsas səbəblərdən biri ondan ibarətdir ki, manatla mənfəət dollarla müqayisədə daha yüksəkdir. Milli valyutada olan qorunan əmanətlər üzrə faiz dərəcəsi 15 faizdirsə, dollarla olan əmanətlərdə sığortalanma 3 faizdir. Eyni zamanda kommersiya banklarının da xarici valyutada olan əmanətlərə verdiyi dividend faizi azdır. Bəzi hallarda 1, bəzi hallarda isə 2 faiz xarici valyutanın dividend əldə etməsi müşahidə olunur. Bu da xarici valyutada dividentlərin saxlanmasına marağın azalmasına gətirib çıxarır. Manatla daha çox dividendin verilməsi nəticə etibarilə milli valyutada yığımlara marağın artmasına səbəb olur. Yəni dividend faizləri arasında fərq manata marağın artmasını şərtləndirən səbəblərdən biridir. Ekspertlərin qənaətincə, bu şəraitdə növbəti dövrlərdə manat stabil qalarsa, eyni zamanda manatla depozit faizləri yüksək olarsa, manatla yığımlara marağı daha da artıra bilər. Hadisələrin elə bu istiqamətdə də inkiaşf etməsi gözlənir. Çünki 2017-ci ilin cari dövrünün iqtisadi mənzərəsinin təhlili makroiqtisadi sabitliyin bərqərar olduğunu, mövcud dinamikanın davam edəcəyini deməyə əsas verir. Burada diqqəti çəkən əsas amil iqtisadiyyatın hazırkı neft qiymətlərinə uyğunlaşması və bunun ölkənin tədiyyə balansına müsbət təsiridir. Xatırladaq ki, tədiyyə balansında artıq 1,4 milyard dollarlıq müsbət saldo var. Bu da o deməkdir ki, ölkəyə il ərzində daxil olan və çıxan dollar arasında qeyd olunan həcmdə müsbət saldo var. Elə bu da manatın mövqeyini gücləndirən amillərdən biri sayılır. Bundan başqa, neftin orta dünya qiymətinin ötən ilin eyni dövrü ilə müqayisədə əhəmiyyətli yüksəlməsi, eləcə də həyata keçirilmiş makroiqtisadi siyasət tədbirləri nəticəsində qeyri-neft sektoru üzrə artım da manat üçün müsbət tendensiyalar yaradıb. Manatın məzənnəsinin davamlı sabitliyi dollarlaşmanın azalması ilə müşayiət olunur. Xatırladaq ki, bundan əvvəl Beynəlxalq Valyuta Fondu da, manata etibar təmin olunduğu təqdirdə, dollarlaşmanın səviyyəsinin aşağı düşəcəyini, bunun üçün ilk növbədə güclü və möhkəm makroiqtisadi çərçivənin lazım olduğunu bəyan etmişdi. Məhz ölkədə sözügedən qurumun bəyan etdiyi proseslər cərəyan etməkdədir. Büdcə kəsirinin aşağı düşməsi, valyuta ehtiyatlarının yüksək olması da qarşıdakı dövrdə manatı heç bir təhlükə gözləmədəyini deməyə əsas verir. İndilikdə ixracın dəstəklənməsi və şaxələndirilməsi diqqət mərkəzində olduğundan, hökumət manatın daha çox bahalaşmasına yol vermir. Əks təqdirdə manat xarici valyutalara nisbətdə mövqeyini xeyli gücləndirmək iqtidarındadır.
Nahid SALAYEV
