İlham Şaban: “Sentyabrdan başlayaraq neftin qiymətinin artmasının bir neçə səbəbi oldu”
Məlum olduğu kimi, Brent markalı neftin bir barrelinin qiyməti 2 il yarımdan sonra 65 dolları keçib. Belə ki, Brent neftinin qiyməti 2015-ci il iyunun 10-dan bu vaxtadək ilk dəfə 65 dollar/barreli ötüb. Qiymətin bahalaşmasına Şimal dənizindəki Forties boru kəməri sisteminin iki həftə ərzində təmirə dayandırılması səbəb olub. Belə ki, “Ineos” şirkəti yoxlamalar zamanı Şimal dənizi Forties boru kəməri sistemində çatlar olduğunu aşkar edib.
Kəmərin bərpa olunmasının təxminən iki həftə çəkəcəyi qeyd edilib. Forties boru kəməri sistemi (FPS) Şimal dənizində böyük neft kəməri şəbəkəsidir. Bu kəmər ilə gündəlik 550 min barrel neft nəql olunur.
Neft qiymətləri Neft İxrac Edən Ölkələr Birliyi (OPEC) ölkələri və aralarında Rusiyanın da olduğu tərəfdaşlarının hasilatın azaldılması müqaviləsini 2018-ci ilin sonuna qədər uzatmaları ilə də yüksəlib. Birləşmiş Ərəb Əmirliklərinin energetika naziri Suhail Al Mazrouei bazardakı hədsiz təklif vəziyyətinin ortadan qalxması vəziyyətində müqavilənin 2018-ci ilin iyun ayında sona çatdırıla biləcəyini qeyd edib.
Bütün hallarda, neftin qiymətinin bahalaşması nə vəd edir və bu nə dərəcədə davamlı ola bilər?
Sözügedən məsələni dəyərləndirən Neft Araşdırmaları Mərkəzinini rəhbəri İlham Şaban bunu bir sıra amillərlə əlaqələndirir: “Birjalara Şimal dənizindəki ən böyük neft yataqlarından biri hesab olunan Fortiesdə Böyük Britaniyaya gələn boru kəmərində çatın əmələ gəlməsi nəticəsində kəmərin istismarının tam dayandırılması təsir edib. Boru kəmərinin fəaliyyətinin nə zaman bərpa olunacağı hələ məlum deyil. FPS-lə 85 yataqdan hasilat nəticəsində gündəlik 400 min barrel neft nəql edilir. Ona görə də vəziyyətin qeyri-müəyyənliyi neft qiymətlərini artıma doğru sövq edir. Digər tərəfdən, son 11 ay ərzində neftin qiymətlərinə klimatoloji faktorlarla bərabər, müxtəlif siyasi proseslər də təsir edib. Sentyabrdan başlayaraq neftin qiymətinin artmasının bir neçə səbəbi oldu. Birinci səbəbi klimatoloji faktor idi. Təqribən 20 gün ərzində ardı-arası kəsilmədən qasırğalar baş verdi və Meksika körfəzində, o cümlədən Texas ştatında hasilat dayandı. Bu da bazara neftin çıxarılması həcmini azaltdı və neftin qiyməti artdı. Ondan sonra siyasi amillər ortaya çıxdı. Məsələn, Şimali Koreya ilə bağlı situasiya birdən-birə həddən artıq gərginləşdi. Şimali Koreyada neft yoxdur, bu necə bazara təsir edə bilərdi? Məsələ burasındadır ki, Şimali Koreya dünyanın üç nəhəng istehlakçısının yerləşdiyi məkandadır. Söhbət Çindən, Yaponiyadan və Cənubi Koreyadan gedir. Burada hərbi toqquşma olacağı halda onların stabil olaraq neftlə təmin olunmasına təhlükə yaranacaqdı. Bu da birbaşa neft ixracatçılarının bazarına təsir edəcəkdi. Bu məsələ də səngidi və məsələ səngiyən kimi İraq Kürd Muxtariyyəti problemi ortaya çıxdı. Kərkük-Ceyhan boru kəmərində ixracat dayandırıldı və ondan təqribən 2 həftə sonra siyasi ehtiraslar qızışdı. Nəticədə də Kərkük yataqları kürdlərdən alınıb rəsmi Bağdadın nəzarətinə verildi. İndiyə qədər də burada ixrac məsələsi bərpa olunmayıb. Ona görə ki, kəmərin bir hissəsi İraq Kürd Muxtariyyətindən keçir və burada kəmər stabil ixracat üçün yararlı vəziyyətdə deyil. Bu məsələdən sonra noyabrın əvvəlində Səudiyyə Ərəbistanında 70-ci ilin əvvəllərindən ilk dəfə olaraq stabillik pozuldu. Söhbət siyasi stabillikdən gedir. Şahzadələrin həbsi, korrupsiya faktı, saray çevrilişi və s. bu kimi məsələlərə birjalar çox həssas reaksiya verdilər”.
Vidadi ORDAHALLI
