Bank sektorunda ən çox narazılıq doğuran məqamlardan biri, heç şübhəsiz, kreditlərin hələ də yüksək faizlə verilməsidir. Araşdırmalar göstərir ki, yenə də əvvəlki kimi, ölkədə fəaliyyət göstərən bankların əksəriyyəti 30-35 faizlə kredit verir. Digər tərəfdən, kreditlərə tətbiq olunan əlavə xərclər, məsələn sığorta haqqı əslində kreditlərin daha baha başa gəlməsinə gətirib çıxarır. Çünki sığorta haqları müştərilərə kredit kimi verilən faizlərdən çıxır.
Elə bu da bankların kredit faizlərindən narazılığı daha da artırır. Bundan başqa, faiz dərəcələrinin yüksək olması bankların təklif etdiyi kreditlərə əlçatanlığı da xeyli azaldır. Eyni zamanda, kreditlər verildikdən sonra onun geri qaytarılması ilə bağlı çətinliklər formalaşır. Milli Məclisin İqtisadi siyasət, sənaye və sahibkarlıq komitəsinin üzvü, deputat Vahid Əhmədov da banklarda kredit faizlərinin kifayət qədər yüksək olduğunu vurğulayr: “Ən ciddi problemimiz maliyyə-bank sistemində olan problemdir. Bankarın vətəndaşlara verdiyi kreditlərin faizləri yüksəkdir, burada Mərkəzi Bankın da günahı var, çünki uçot dərəcəsini 15 faizdə saxlayır. Banklar 15 faizlə kredit götürürsə, 28-30 faizlə vətəndaşa verir. Ona görə də vaxtı keçmiş kreditlərin miqdarı artır. Ötən il problemli kreditlərin miqdarı 1,6 milyard manat idisə, bu il 1,8 milyard manat olub. Bank sisteminin sağlamlaşdırılması 2018-ci ilin əsas prioritetlərindən biri olmalıdır. Bu səbəbdən də onlara müəyyən qədər köməklik etmək lazımdır. Köməklik belə olmalıdır ki, banklara vəsait verilməlidir və deyilməlidir ki, bu pulu qeyri-neft sektorunun inkişafına yönəlt. Daha istehlak kreditlərinin paylanmasına imkan verilməməlidir. Bank rəhbərləri ilə bu məsələlər müzakirə olunmalıdır. Banklar birləşdirilməli, kapitallaşma həll edilməlidir. Bankın kapitalı olmalıdır. Kapitalsız bank heç kəsə lazım deyil”.
İndilikdə isə, yuxarıda qeyd olunduğu kimi, bank sektorunda müəyyən problemlər var və onlardan biri də məhz faizlərin kifayət qədər yüksək olmasıdır. Bu fonda depozit faizləri ilə kredit faizləri arasındakı fərqin böyük olması diqqəti cəlb edir. Demək olar ki, bu fərq nisbəti 5-6 dəfəyədək artır. Onu da qeyd edək ki, Azərbaycanda depozit portfeli kredit portfelinin təxminən 40 faizini təşkil edir. Bu da ondan xəbər verir ki, depozit portfeli kreditlərin verilməsində kifayət qədər böyük paya malikdir. O baxımdan bu gün depozit faizləri ilə kredit faizləri arasındakı fərq iqtisadi baxımdan anlaşılmaz sayılır. Özü də məsələnin maraqıl tərəflərindən biri də budur ki, banklar son dövrlərdə depozit faizlərini azaltdıqları halda, kredit faizlərində dəyişiklik etmirlər. Elə depozit faizlərinin azalmasının nəticəsidir ki, ölkədə əhali banklardan əmanətlərini geri çəkməyə başlayıb. Belə ki, bu il kommersiya banklarındakı əmanətlərin həcmi 7 milyard 747 milyon manatdan 7 milyard 22 milyon manata enib. Bu isə o deməkdir ki, bu müddətdə banklardakı əmanətlərin həcmi 725 milyon manat azalıb. İqtisadçı Vüqar Bayramov bildirib ki, mövcud əmanətlərin 1 milyard 982 milyon manatı milli, 5 milyard 40 milyon manat isə xarici valyutada saxlanır: “Deməli, əmanətlərin 70 faizindən çoxu xarici valyutadadır. Əmanətlərin həcminin azalması ilə yanaşı diqqəti çəkən digər məqam depozit faizlərinin aşağı düşməsidir. Əgər əvvəllər əksər banklarda manat üzrə depozitlərə 15, dollardakı vəsaitə 3 faiz təklif olunurdusa, indi bu göstərici milli valyuta üzrə əksər banklarda 10 faizdən aşağı, xarici valyutada isə orta hesabla 1 faizdir. Əgər depozit məbləğləri azalırsa, banklar niyə faizləri aşağı salmaqda davam edirlər? Bankların depozit faizlərini aşağı salması əmanətlərin yerləşdirilməsində çətinliklərin olması ilə bağlıdır. Yəni bankların əksəriyyəti depozit kimi cəlb etdiyi vəsaiti kredit formasında yerləşdirməkdə çətinlik çəkir. Bu kreditlər üzrə şərtlərin sərtləşdirilməsi ilə yanaşı, hələ də kredit bazarında riskin yüksək olması ilə əlaqədardır. Rəsmi statistikaya əsasən, bu il bankların kredit portfeli 16 milyard 705 milyon manatdan 12 milyard 437 milyon manatadək azalıb. Bu isə o deməkdir ki, kredit portfelində azalma hətta depozit həcmi ilə müqayisədə özünü daha qabarıq göstərir. Nəticədə banklar cəlb etdikləri vəsaiti iqtisadiyyata yönəltməkdə çətinlik çəkdikləri üçün depozit faizlərini aşağı salmaqda davam edirlər. Təəssüf ki, depozit faizlərinin aşağı salınmasına baxmayaraq, Azərbaycanda kredit faizləri yüksək olaraq qalır. Bununla yanaşı, güman olunur ki, depozit faizlərində azalmalar davam edəcək”.
Hələlik isə hesab olunur ki, bank sektorunda rəqabət güclənərsə, xüsusən də iri xarici kapitallı banklar Azərbaycanın bank sektoruna daxil olarsa, o zaman avtomatik olaraq bu, kredit faizlərinə birbaşa təsir göstərəcək, yəni kredit faizlərinin tənzimlənməsinə gətirib çıxaracaq. Nəticədə kredit faizləri ilə depozit faizləri arasındakı fərqin azaldılmasına nail olmaq mümkündür.
Tahir TAĞIYEV
