Azərbaycanın daxili dövlət borcu bu il iyulun 1-nə 15 milyard 982 milyon manata çatıb. Maliyyə Nazirliyinin məlumatına görə, bu məbləğin 7 milyard 234,6 milyon manatı dövriyyədə olan dövlət qiymətli kağızlarının, 8 milyard 747,4 milyon manatı isə hökumətin üzərinə götürdüyü dövlət zəmanətli öhdəliklərin payına düşür.
Hesabat tarixinə dövriyyədə olan dövlət qiymətli kağızlarının 51,6 faizi 5 ilədək, 48,4 faizi isə 5 il və daha uzunmüddətli olub.
İyulun 1-nə dövlət istiqrazları üzrə orta ödəmə müddəti 3,86 il təşkil edib. Maliyyə Nazirliyi bildirir ki, ilin ilk altı ayında daxili maliyyə bazarında uzunmüddətli dövlət istiqrazlarının yerləşdirilməsi bu göstəricinin artmasına səbəb olub.
Azərbaycanın daxili dövlət borcunun 15,98 milyard manata çatması fonunda bu borcun əsas hissəsini təşkil edən dövriyyədə olan dövlət qiymətli kağızları və dövlət zəmanətli öhdəliklər necə formalaşır? Bu iki borc növü arasında əsas fərqlər nədən ibarətdir və onların artması dövlət büdcəsi və ölkə iqtisadiyyatı üçün hansı risk və üstünlüklər yarada bilər?
Azərbaycanın daxili dövlət borcu dövlətin ölkə daxilində müxtəlif maliyyə mənbələrindən cəlb etdiyi vəsaitlərdən formalaşır. Bu borc iki əsas hissədən ibarətdir.
Birinci hissə dövriyyədə olan dövlət qiymətli kağızlarıdır. Bu, hökumətin maliyyə vəsaitinə ehtiyacı olduqda banklara, sığorta şirkətlərinə, investisiya fondlarına və digər investorlara istiqraz satması deməkdir. İstiqrazı alan şəxs və ya qurum əslində dövlətə borc verir. Dövlət isə müəyyən müddət keçdikdən sonra həmin pulu faizlə birlikdə geri qaytarmağı öhdəsinə götürür. Məsələn, dövlət 100 milyon manatlıq istiqraz buraxır, banklar və digər investorlar bu istiqrazları alır. Müddət başa çatdıqda dövlət həm əsas məbləği, həm də əvvəlcədən razılaşdırılmış faizi ödəyir. Bu üsul dünyanın əksər ölkələrində büdcə kəsirinin maliyyələşdirilməsi, iri infrastruktur layihələrinin həyata keçirilməsi və dövlət xərclərinin idarə olunması üçün geniş istifadə olunur.
İkinci hissə isə dövlət zəmanətli öhdəliklərdir. Bu, dövlətin birbaşa borc götürməsi deyil. Burada dövlət hansısa dövlət müəssisəsinin və ya strateji əhəmiyyət daşıyan layihənin aldığı kreditə zamin durur. Məsələn, dövlətə məxsus bir şirkət bankdan və ya başqa maliyyə qurumundan kredit alır. Dövlət həmin kredit üzrə zəmanət verir ki, əgər şirkət borcu qaytara bilməsə, ödənişi dövlət həyata keçirəcək. Yəni ilkin borcalan şirkət olsa da, risk son nəticədə dövlətin üzərinə düşür. Buna görə də bu öhdəliklər daxili dövlət borcunun tərkibində göstərilir.
Hazırda daxili dövlət borcunun daha böyük hissəsinin dövlət zəmanətli öhdəliklərdən ibarət olması onu göstərir ki, hökumət son illərdə müxtəlif dövlət layihələrinin və dövlət müəssisələrinin maliyyələşdirilməsinə zəmanət verməyə daha çox üstünlük verib. Bu layihələr enerji, nəqliyyat, infrastruktur, kommunal xidmətlər və digər strateji sahələri əhatə edə bilər.
Məlumatda qeyd olunan orta ödəmə müddətinin 3,86 il olması isə o deməkdir ki, dövlət istiqrazlar üzrə borclarını orta hesabla təxminən dörd il ərzində qaytarmağı planlaşdırır. Son dövrlərdə 5 il və daha uzunmüddətli istiqrazların payının artması göstərir ki, hökumət borclarını daha uzun müddətə cəlb etməyə çalışır. Bu da dövlət büdcəsinə düşən qısamüddətli ödəniş yükünü azaldır və borcların idarə olunmasını daha rahat edir.
Ümumilikdə, daxili dövlət borcunun olması normal iqtisadi praktikadır və dünyanın əksər ölkələrində tətbiq edilir. Əsas məsələ borcun həcminin ölkə iqtisadiyyatının imkanlarına uyğun olması, cəlb edilən vəsaitlərin səmərəli layihələrə yönəldilməsi və gələcəkdə bu borcların vaxtında qaytarılmasının təmin edilməsidir. Borc hesabına yaradılan layihələr iqtisadi artımı, məşğulluğu və büdcə gəlirlərini artırarsa, bu borclar iqtisadi inkişaf üçün faydalı hesab olunur. Əks halda, borcun sürətlə artması gələcək illərdə dövlət büdcəsi üzərində əlavə maliyyə yükü yarada bilər.
Dövlətin daxili borclanmaya getməsinin əsas məqsədi büdcənin maliyyə ehtiyaclarını qarşılamaq, iqtisadi sabitliyi qorumaq və strateji layihələrin maliyyələşdirilməsini təmin etməkdir. Dövlətin gəlirləri ilə xərcləri arasında fərq yarandıqda və ya iri həcmli investisiya layihələrinin həyata keçirilməsi tələb olunduqda, hökumət əlavə maliyyə mənbəyi kimi borclanmadan istifadə edir.
Bu vəsaitlər əsasən yol, körpü, dəmir yolu, məktəb, xəstəxana, su və enerji infrastrukturu kimi layihələrin maliyyələşdirilməsinə, dövlət proqramlarının icrasına və büdcə kəsirinin bağlanmasına yönəldilə bilər. Bundan başqa, iqtisadi böhran, fövqəladə vəziyyət və ya qlobal bazarlarda qeyri-müəyyənlik yarandıqda daxili borclanma dövlətin maliyyə dayanıqlığını qorumasına kömək edir.
Daxili borclanmanın digər mühüm məqsədi ölkənin maliyyə bazarını inkişaf etdirməkdir. Dövlət istiqrazlarının buraxılması banklar və investorlar üçün etibarlı investisiya aləti yaradır, maliyyə bazarında uzunmüddətli vəsaitlərin dövriyyəsini artırır və pul bazarının inkişafına təkan verir.
Dövlət zəmanətli borclanmaların məqsədi isə strateji əhəmiyyət daşıyan dövlət müəssisələrinin və iri investisiya layihələrinin maliyyələşdirilməsini asanlaşdırmaqdır. Dövlət zəmanəti olduqda həmin qurumlar daha münasib şərtlərlə kredit cəlb edə bilirlər.
Lakin borclanmanın səmərəli olması üçün cəlb edilən vəsaitlərin gələcəkdə iqtisadi səmərə verən layihələrə yönəldilməsi vacibdir. Əgər borc hesabına yaradılan layihələr yeni gəlirlər formalaşdırır, istehsalı artırır, məşğulluğa və iqtisadi inkişafa töhfə verirsə, bu borclanma iqtisadi baxımdan əsaslandırılmış hesab olunur. Əks halda, borcun həcmi artsa da iqtisadi fayda əldə edilməzsə, gələcəkdə dövlət büdcəsi üzərində əlavə maliyyə yükü yarana bilər.
Akif NƏSİRLİ
