Azərbaycan üçün İkinci Qarabağ müharibəsinin nəticələri təkcə siyasi dəyişikliklərlə ölçülmür. Qarabağ üzərində nəzarətin bərpası uzun illər əlçatmaz qalan mineral yataqlarına çıxışı açdı. Bu gün mis istehsalının və ixracının sürətli artımı artıq maddi fayda gətirir.
Cəmi bir neçə il əvvəl mis Azərbaycanın ixracında kiçik bir yer tuturdu. Neft və təbii qaz ənənəvi əsas ixrac malları olaraq qalırdı və mis daşınmaları nisbətən az idi. Lakin 2026-cı ilin birinci yarısına qədər vəziyyət xeyli dəyişmişdi. Dövlət Gömrük Komitəsinin məlumatına görə, mis filizi və konsentratının ixracı yanvar-iyun ayları arasında 7,5 dəfə artaraq 8200 tondan 62000 tona çatıb. Bu daşınmaların dəyəri 11 dəfədən çox artaraq 12,3 milyon dollardan 135,9 milyon dollara çatıb və ölkənin qeyri-neft ixracındakı payı doqquz dəfədən çox artaraq 0,79%-dən 7,21%-ə yüksəlib. Bu artımın səbəbi nədir və bu, misin Azərbaycan iqtisadiyyatında daha çox rol oynamağa başladığı anlamına gəlirmi?
Əsas səbəb Qarabağda “Dəmirli” mədəninin istifadəyə verilməsi idi. Bu, Azərbaycanda qızıl, mis və digər metallar istehsal edən Britaniya mədən şirkəti olan “Anglo Asian Mining”in ən böyük mis layihələrindən biridir. Azərbaycan əraziyə nəzarəti bərpa etdikdən sonra şirkət “Dəmirli”nin işlənməsinə başlaya bildi. İşə salınmazdan əvvəl Azərbaycanda mis istehsalı nisbətən az idi, ona görə də belə böyük bir yatağın istifadəyə verilməsi istehsal və ixrac həcmlərinə dərhal təsir göstərdi. Bu yaxınlara qədər “Anglo Asian Mining” əsasən qızıl istehsalçısı kimi tanınırdı. İndi şirkət mis hasilatına diqqət yetirir. Maliyyə hesabatlarında “Dəmirli”nin əsas rol oynayacağı gözlənilən misin əsas biznes sahəsinə çevriləcəyi modelə tədricən keçmək niyyətində olduğunu qeyd edir. İlk nəticələr artıq görünür. 2026-cı ilin birinci yarısında “Anglo Asian Mining” şirkəti mis istehsalını ötən ilin eyni dövrü ilə müqayisədə yeddi dəfədən çox - 1188 tondan 8840 tona qədər artırıb. Məhz istehsalın artması sayəsində Azərbaycan mis ixracını əhəmiyyətli dərəcədə artıra bildi.
Azərbaycanda istehsalın artması qlobal mis tələbatının davamlı artım dövrünə təsadüf edir. Bu gün bu metal müasir enerjinin inkişafı üçün əsas hesab olunur. Mis elektrik şəbəkələrinin tikintisində, elektrik nəqliyyat vasitələrində, Günəş və külək elektrik stansiyalarında və enerji saxlama sistemlərində geniş istifadə olunur. Qlobal iqtisadi keçid bərpaolunan enerji mənbələrindən daha çox istifadəyə tələbatı daha da artırır. Beynəlxalq Enerji Agentliyinin məlumatına görə, qlobal mis tələbatı 2040-cı ilə qədər təxminən üçdə bir artacaq. Lakin, artıq dünya miqyasında elan edilən layihələr bu tələbatı ödəmək üçün kifayət etməyə bilər. Buna görə də, yeni yataqların işlənməsi getdikcə daha vacib hala gəlir. Misin Azərbaycanın əsas ixrac mallarından birinə çevriləcəyini demək hələ tezdir. Lakin “Dəmirli”nin istifadəyə verilməsi artıq qeyri-neft ixracının strukturunu əhəmiyyətli dərəcədə dəyişdirib. Ötən ilin birinci yarısında mis filizləri və konsentratları bu ixracın 1%-dən azını təşkil edirdisə, bir il sonra onların payı 7%-i keçib. “Dəmirli”nin hekayəsi göstərir ki, Qarabağ üzərində nəzarəti bərpa etmək artıq Azərbaycana təkcə siyasi deyil, həm də ölçülə bilən iqtisadi faydalar gətirir. Bu, əsasən bir böyük layihə ilə bağlı olsa da, azad edilmiş ərazilərin təbii sərvətlərinin potensialını nümayiş etdirir. Əgər yaxın illərdə digər yataqlar işə salınarsa, onların ölkənin qeyri-neft sektoruna və ixracına töhfəsi daha da əhəmiyyətli ola bilər.
Ramil QULİYEV
