Yaxın Şərqdə baş verən silahlı toqquşma dünya bazarında neftin bir barrelinin qiymətini 150 dollara kimi yüksəldə bilər. Bunu ekspertlərə istinadən “Bloomberg” agentliyi bildirib. Qeyd olunur ki, hərbi əməliyyatların aparılması üçün daha çox yanacaq tələb olunur. Dünya bazarına çıxarılan neft tez bir zamanda alınır.
Neft alınması üçün sifarişlər artır ki, bu da təbii olaraq qiymətin yüksəlməsinə səbəb olur. Tələb təklifi üstələyəndə qiymətlərin artımı qaçılmazdır. Lakin bu qiymət artımı dünya iqtisadiyyatına mənfi təsir göstərir. Mütəxəssislərin hesablamalarına əsasən, gələn il dünya iqtisadiyyatı 1,7 faiz geriləyəcək.
Rusiyalı ekspert Maksim Kanişev isə hesab edir ki, Yaxın Şərq münaqişənin bəzi ssenariləri dünya bazarında neftin qiymətini 4 dəfə, yəni “Brent” markalı neftin təxminən 400 dollara yüksəlməsinə gətirib çıxara bilər: “1973-cü ildə oxşar vəziyyətdə İsrailin Suriya və Misirlə müharibəsi zamanı İraq, Küveyt, Qətər, Səudiyyə Ərəbistanı və BƏƏ də daxil olmaqla, bütün neft hasil edən ərəb ölkələri İsraili dəstəkləyən ölkələrə, o cümlədən ABŞ, Böyük Britaniya və Kanadaya neft tədarükünə embarqo qoydular. Bunun nəticələri neftin qiymətinin dörd dəfə artması və böyük enerji böhranı oldu”. O qeyd edir ki, nə ABŞ-ın, nə də Avropa İttifaqının belə bir çatışmazlığı əvəz edəcək mənbələri var və Amerikanın strateji neft ehtiyatları minimum səviyyədədir: “Embarqo vəziyyətində Qərb ölkələrində istehsal və nəqliyyat sadəcə olaraq dayanacaq. Bu ssenarinin nə dərəcədə real olduğunu təxmin etmək mümkün deyil, lakin gözləntilərin özü artıq neftin qiymətini yüksəldir və münaqişə nə qədər uzun sürərsə, bu təsir bir o qədər güclü olacaq”. Xatırladaq ki, İsrail və Fələstin neft istehsalçısı deyil. Lakin Yaxın Şərq regionu qlobal tədarükün, demək olar ki, üçdəbirini təşkil edir. Enerji üzrə analitik Saul Kavonik BBC-yə deyib: “Neft üzrə risq amilləri İran və Səudiyyə Ərəbistanı kimi yaxınlıqdakı böyük neft hasilatçısı ölkələrə yayıla biləcək daha geniş bir yanğın perspektivi səbəbindən artır. Əgər münaqişə HƏMAS hücumlarını dəstəkləməkdə ittiham olunan İranı əhatə edərsə, qlobal neft tədarükünün 3 faizi risq altında olacaq”. Ekspertin sözlərinə görə, münaqişənin qızışacağı təqdirdə, qlobal neft tədarükünün təxminən beşdəbiri təhlükə altında olacaq, eyni zamanda, Hörmüz boğazından keçən mühüm neft ticarəti marşrutu fəaliyyətini dayandıracaq. Hörmüz boğazı iqtisadiyyatları neft və qaz hasilatı üzərində qurulan Körfəz regionunda əsas neft ixracatçıları üçün həlledici əhəmiyyətə malikdir. HSBC bankından Ceyms Çeo bildirib ki, hadisələrin yaxın günlərdə necə inkişaf edəcəyi ilə bağlı qeyri-müəyyənlik ABŞ Xəzinədarlıq istiqrazlarına və investorların ənənəvi olaraq böhran zamanı satın aldıqları dollara sərmayənin həcmini artıra bilər: “İndiki mərhələdə bir az əsəbi mühit var. İnvestorlar iqtisadi məlumatlar və geosiyasi qeyri-müəyyənliklə bağlı inkişaflar üzrə vəziyyətin daha aydın olmasını istəyirlər”. Ankara Yıldırım Beyazit Universitetinin iqtisadiyyat müəllimi ekspert Kənan Aslanlı Yaxın Şərqin qlobal neft istehsalının üçdəbirini təşkil etdiyini və bu səbəbdən regionda baş verən gərginliklərin neft qiymətinə həm birbaşa, həm də dolayı təsiri olduğunu deyir: “Chevron” şirkəti həm İsraildən Misirə qaz ixracatını dayandırıb, həm də İsrailin Aralıq dənizindəki qaz yataqlarındakı istehsalını dayandırıb. Bu cür birbaşa təsirlər də ola bilər, dolayı təsirlər də ola bilər. Dolayı təsirlər daha çox dünya neft bazarındakı treyderin gözləntiləri ilə bağlıdır”. Hal-hazırda münaqişənin genişləməsi ilə bağlı narahatlıqların olduğunu qeyd edən iqtisadçı əlavə edir ki, baş verdiyi halda bu, neft qiymətinə təsirsiz ötüşməyəcək. Xüsusən də, hər kəsin diqqəti münaqişəyə cəlb olunacağı halda İrana qarşı sanksiyaların sərtləşməsi və yaranmış vəziyyət nəticəsində Səudiyyə Ərəbistanının neft istehsalının azaltması ehtimalına yönəlib: “Bildiyimiz kimi, Amerikanın vasitəçiliyilə İsrail və Səudiyyə Ərəbistanı arasında yeni bir sazişin, anlaşmanın, diplomatik yumşalmanın yeni mərhələsinin başlayacağı ilə bağlı siqnallar var idi. Hətta üçlü bir saziş də ortaya çıxa bilərdi. Hətta Amerika Səudiyyə Ərəbistanı arasında təhlükəsizlik paktı da ortaya çıxa bilərdi. Fərqli ssenarilər danışılırdı. Məhz bu HƏMAS hücumlarından qısa müddət öncə Amerikanın bu jestinə cavab olaraq, Səudiyyə Ərəbistanı tərəfi də müsbət münasibətlərini göstərmək üçün, bir növ diplomatik jest olaraq, neft hasilatını və neft ixracının azalması ilə bağlı qərarlarını yenidən nəzərdən keçirə biləcəklərini bəyan etmişdi. Dolayısıyla, bu münaqişədən sonra bu məsələnin də artıq bu cür olmayacağını, Səudiyyə Ərəbistanının əvvəl elan etdiyi neft ixracında azalma siyasətinə davam edəcəyini artıq biz görürük”.
Qeyd edək ki, Səudiyyə Ərəbistanının könüllü olaraq sutkada 1 milyon barrel hasilat kəsintisini bu ilin sonuna qədər uzatmaq qərarı və OPEC+ ölkələri arasında hasilat hədəflərinin azaldılmasına dair razılaşma 2023-cü ilin ikinci yarısında qlobal neft ehtiyatlarının sutkada 200 min barrel azalacağını göstərir. Beləliklə, qlobal neft hasilatı istehlakdan azdır və bu, xam neft qiymətlərinin artmasına səbəb olacaq. ABŞ-ın Enerji İnformasiya Administrasiyası qeyd edib ki, OPEC+ razılaşması 2023-cü ildə xam neft hasilatını sutkada 1,4 milyon barrel azaldacaq və bu, qeyri-OPEC istehsalçıları tərəfindən gündəlik 2,7 milyon barrellik hasilat artımını qismən kompensasiya edəcək. Agentlik, həmçinin 2024-cü ildə OPEC+ alyansı ölkələrinin xam neft hasilatının orta hesabla gündəlik əlavə 300 min barrel azalacağını proqnozlaşdırır. Bu da qiymət artımına əlavə təkan verəcək. Neftin Azərbaycan büdcəsinin formalaşmasında da əhəmiyyətli rola malik olduğunu nəzərə alsaq, neft qiymətlərin artımı ölkənin gəlirinin artması ilə nəticələnəcək. Amma iqtisadçılar xəbərdarlıq edir ki, neft qiymətlərinin artmasının Azərbaycana təsiri yalnız müsbət olmayacaq. Təbii ki, dünyada enerji qiymətlərinin qalxması, Azərbaycanın resurs gəlirlərini artırır. Amma digər tərəfdən onu da nəzərə almaq lazımdır ki, bu qiymət artımları eyni zamanda qlobal inflyasiyanın artmasına gətirib çıxarır. Nəzərə alsaq ki, Azərbaycan bir çox məhsulun, xüsusən də qida məhsullarının idxalçısıdır, bu, əhalinin sosial rifahına müsbət təsir etməyəcək.
Ramil QULİYEV
