Avropada Rusiya resurslarını əldə etmək istəyən hər kəs Türkiyədə qaz qovşağının yaradılmasında maraqlıdır. Bunu Rusiya prezidenti Vladimir Putin Rusiya Enerji Həftəsinin plenar iclasında bildirib. O, Rusiyanın Türkiyə vasitəsilə qaz nəqli imkanlarını genişləndirmək ideyasının olduğunu söyləyib.
Rusiya prezidenti Azərbaycanın Türkiyədəki qaz qovşağına maraq göstərdiyini qeyd edib. Bildirib ki, Türkiyədəki qaz qovşağına digər ölkələr də qoşula bilər: “Türkiyədə qaz qovşağı layihəsi ilk növbədə Avropaya qaz ticarəti üçün elektron platformanın yaradılması ilə bağlıdır”. Qeyd edək ki, Türkiyənin qazpaylayıcı mərkəz tə üçün seçilməsi təsadüfi deyil, çünki onun Avropa üçün tranzit ölkə kimi rolu son vaxtlar xeyli artıb. Rusiya baş nazirinin müavini Aleksandr Novak bundan əvvəl Türkiyə üzərindən Avropaya qaz ixracı potensialının ildə 63 milyard kubmetr civarında olduğunu bildirib: “Biz ”Cənub axını”nı 63 milyard kubmetrlik ötürücülük gücünə uyğun layihələndirmişdik. Bu potensial tələb olarsa, Qara dəniz və Türkiyə vasitəsilə Avropaya çatdırıla bilər. Bunun üçün əsas şərt kəmərlərdə təhlükəsizliyin tam təmin olunmasıdır”. Qeyd edək ki, “Cənub axını” Rusiyanın Ukraynadankənar ərazilərlə Avropaya qaz nəqli üçün yaratdığı kəmərdir. Avropa İttifaqının yaratdığı maneələr səbəbindən kəmərin Bolqarıstana deyil, daha az ötürücülük gücü ilə Türkiyəyə çəkilməsinə qərar verilib. Azərbaycan da prosesdə maraqlıdır. Belə ki, Azərbaycanın Türkiyədə yaradıla biləcək qaz habından iki yolla qazanc əldə etməsi mümkündür. Bunlardan birincisi özünün getdikcə hasilat həcmi artan qazının satılmasıdır. İkinci yol isə Türkmənistan qazını öz üzərindən haba çatdırmaqdır. Azərbaycan yalnız öz qazının deyil, Türkmənistan qazının da Avropaya nəql olunmasında mühüm tranzit mövqeyə sahibdir. Məsələyə bu kontekstdən yanaşdıqda “Transxəzər” qaz kəmərinin çəkilişinin nə qədər aktual olduğunu gör mək olar. Gözlənilir ki, yaxın tezlikdə Türkmənistan qazı bu kəmərlə Azərbaycana, buradan Türkiyəyə, oradan isə Avropaya nəql olunacaq. Hələ cari ilin fevralında Bakıda Cənub Qaz Dəhlizi Məşvərət Şurasının doqquzuncu iclasında enerji və təchizatın təhlükəsizliyi, “yaşıl enerji”yə keçidlə bağlı ümumi hədəflər əsasında Azərbaycanla Avropa İttifaqı arasında strateji enerji tərəfdaşlığı bir daha təsdiqləndi. Bu toplantı Avropada qaz böhranı zamanına təsadüf edirdi. Həmin vaxt Avropa İttifaqının xarici əlaqələr və təhlükəsizlik siyasəti üzrə ali nümayəndəsi Cozef Borrel bəyan etmişdi ki, Avropa İttifaqı və Azərbaycan hökuməti Cənub Qaz Dəhlizinin genişləndirilməsi barədə razılıq əldə etdilər. Təsadüfi deyil ki, Avropa Komissiyasının enerji məsələləri üzrə komissarı Kadri Simson toplantıdan sonra bəyan etdi ki, Azərbaycan və Avropa İttifaqı strateji enerji tərəfdaşıdır. Beləliklə, regionda cərəyan edən proseslərə baxmayaraq Azərbaycan etibarlı tərəfdaş olduğunu təsdiqləyib. Bu fonda Azərbaycan üzərindən türkmən qazının alışı da aktuallaşır. Gözlənilir ki, yaxın tezlikdə Orta Asiya respublikalarında hasil olunan təbii qaz da Azərbaycan üzərindən və Azərbaycanın yaratdığı infrastrukturla tranzit olaraq Avropaya nəql ediləcək. Prosesdə Türkiyə də maraqlıdır.
İndi hesab edilir ki, qarşıdakı dövrdə Türkmənistan qazı da Azərbaycan üzərindən Türkiyəyə çatdırılacaq. Bunun üçün mühüm təşəbbüslər də irəli sürülüb. “Türkmənqaz” Dövlət Konserninin rəhbəri Batır Amanov bəyan edib ki, Türkmənistan Avropaya qaz nəql etmək istəyir. Qeyd edək ki, bütün Xəzəryanı ölkələr tərəfindən qəbul edilmiş Xəzərin statusu haqqında Konvensiyaya əsasən, sahilyanı ölkələr arasında boru kəmərinin çəkilişi onların özlərilə razılaşdırılır. Boru kəməri yüksək ekoloji standartlara cavab verməlidir. Türkmənistanda təkcə kəşf edilmiş təbii qaz ehtiyatları 16 trilyon kubmetrdir. Bu da kifayət qədər böyük potensialdır. Bu potensialın Türkiyə üzərindən Avropaya çatdırılmasında Azərbaycan əsas rollardan birini oynayacaq. Hələlik isə Azərbaycan Avropaya qaz nəqlini artırır. “Transadriatik” boru kəməri (TAP) ilə kommersiya fəaliyyətinə başladığı vaxtdan Avropaya 28 milyard kubmetrdən çox Azərbaycan qazı nəql edilib ki, bunun da 23,5 milyard kubmetrdən çoxu İtaliyaya ixrac edilib. “TAP AG” konsorsiumunun idarəedici direktoru Luka Skieppati bu xüsusda bildirir: “Biz İtaliya bazarını, eləcə də Balkan ölkələrinin, xüsusilə Yunanıstan və Bolqarıstan bazarlarını təmin edirik. İtaliyada son aylarda istehlakda bir qədər azalma müşahidə olunub, lakin İtaliyanın şaxələndirməyə davam etməsi və boru kəmərlərinin və uzunmüddətli müqavilələrin özündə etibarlı həllər təqdim etməsi vacibdir”. TAP-ın gücünün iki dəfə artırılmasına gəlincə, Skieppati boru xəttinin artıq çəkildiyini və ötürücülük gücünün ikiqat artırılması üzrə işlərin, ən azı İtaliya hissəsində, çox vaxt aparmayacağını söyləyib: “Bizim 3 məqsədimiz var: nəql imkanlarını və buna müvafiq olaraq qaz tədarükünü artırmaq; qaz turbinlərindən yox, elektrik avadanlıqlarından istifadə etmək və nəhayət, gələcəkdə “yaşıl” molekulları nəql etmək. Ona görə də karbon neytrallığına nail olmaq kimi məqsədimiz də var”.
Ramil QULİYEV
