Məlum olduğu kimi, Vətən müharibəsi nəticəsində ərazilərini işğaldan azad etdikdən sonra Azərbaycan bölgədə yeni reallıqlar yaratmaqdadır. Elə bu fonda Mərkəzi Asiya ölkələrinin də təmsil olunduğu Türk Dövlətləri Təşkilatının Cənubi Qafqaza inteqrasiyası güclənməkdədir. Yeni İpək Yolunun Orta Dəhlizinə çevrilən Azərbaycan Şərq-Qərb nəqliyyat magistralının əsas nöqtələrindən biri olan Mərkəzi Asiya ilə əlaqələri də gücləndirir.
Dünyada yeni geosiyasi reallıqlar fonunda da Mərkəzi Asiya yeni ixrac imkanları əldə etmək üçün Azərbaycanla əməkdaşlığa indi xüsusi ehtiyac duyurar. Söhbət ilk növbədə Qazaxıstan, Özbəkistan, Türkmənistan kimi Mərkəzi Asiya ölkələrindən gedir. Məsələnun bə tərəfinə toxunan “Eurasianet” nəşri də bu günlərdə yayaımlanan analizində bildirmişdi ki, ilk növbədə Qazaxıstan Rusiyadan yan keçən nəqliyyat dəhlizindəki problemlərin aradan qaldırılması üçün yeni səylərə başlayıb, Azərbaycan və Gürcüstanla birgə logistika şirkəti yaratmaq barədə razılığa gəlib: “Şirkətin yaradılmasında məqsəd Çin və Avropa arasında yüklərin daşınması prosesini və hesablaşma prosesini sadələşdirmək olacaq. Transxəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutu və ya Orta Dəhliz perspektivlərinin pessimist təhlili tez-tez yüklərin bir çox dövlət sərhədlərini keçməli olduğuna işarə edir. Azərbaycan-Gürcüstan-Qazaxıstan logistika şirkəti bu maneəni aradan qaldırmağın bir yolu kimi görünür. Artıq malların keçidinin asanlaşdırılmasında mühüm irəliləyiş əldə olunub. Qazaxıstan Sənaye və İnfrastrukturun İnkişafı Nazirliyi bildirib ki, Çindən Transxəzər marşrutu ilə malların Avropaya çatdırılma müddəti son bir ildə 53 gündən 18-23 günə enib. Məqsəd bu rəqəmi daha da azaldıb, 10-15 günə salmaqdır. Yüklərin fiziki həcmləri nisbətən kiçik olsa da, tendensiya müsbətdir”. Qeyd olunur ki, Transxəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutu Assosiasiyasının baş katibi Qaydar Abdikerimov Xəzərin tranzit potensialını ən çox məhdudlaşdıran “darboğaz”ın Cənubi Qafqaz olduğunu deyib: “Onun sözlərinə görə, zəif liman infrastrukturu imkanları məhdudlaşdırır və tıxaclara səbəb olur. Gürcüstanın Baş naziri İrakli Qaribaşvili də İsmayılovla görüşü zamanı bu problemi etiraf edib: “Biz marşrutdakı darboğazları aradan qaldırmaq və Orta Asiya, Çin və ümumilikdə digər Asiya ölkələri üçün Orta Dəhlizi daha da cəlbedici etmək üçün əməkdaşlıq edirik”. Qazaxıstan Prezidenti Kasım-Jomart Tokayev qeyd edir ki, artıq ortamüddətli perspektivdə Transxəzər marşrutu üzrə yükdaşımalarının həcmi 5 dəfə artırıla bilər: “Transxəzər marşrutu bizim tranzit potensialımızın gücləndirilməsində mühüm rol oynayacaq. Ortamüddətli perspektivdə bu dəhlizlə yükdaşımaların həcmi 5 dəfə artırıla bilər. Bunun üçün tərəfdaş ölkələrlə - Çin, Azərbaycan, Gürcüstan, Türkiyə ilə gücümüzü birləşdirməliyik”. Onun sözlərinə görə, qarşıda “Baxtı” keçidində yeni “quru limanının” tikilməsi, Aktauda konteyner qovşağının tikintisinin sürətləndirilməsi, Orta Dəhliz boyunca Qara dənizdə limanların gücünün artırılması vəzifələri durur. Artıq Çinin Sian və Gürcüstanın Poti limanlarında Qazaxıstanın terminallarının tikintisinə başlanılıb: “Bu, Çinin “Bir kəmər, bir yol” meqalayihəsinin bizim milli təşəbbüslərimiz ilə birləşməsinin real örnəkləridir”. Qazaxıstanın dövlət başçısı, həmçinin dəniz infrastrukturunun inkişafı üzrə Kurık limanına xüsusi rol ayrılacaq və Aktau kimi tam logistika klasterinə çevriləcək hərtərəfli planın zəruri olduğunu bildirib. Xatırladaq ki, Orta Dəhliz Asiya və Avropanı birləşdirən, regionunu bir neçə ölkəsinin ərazisindən keçən nəqliyyat və ticarət marşrutudur. Çindən başlayan bu marşrut Mərkəzi Asiya ölkələri – Qazaxıstan, Özbəkistan və Türkmənistanın ərazilərindən keçir, sonra Xəzər dənizi ilə Azərbaycana, oradan isə Gürcüstana, Türkiyəyə uzanır və Avropaya çatır.
Bu arada Qazaxıstanın “Semurg Invest” şirkəti Birləşmiş Ərəb Əmirliklərinin “AD Ports Group” şirkəti ilə Kurık limanında taxıl terminalının və “Sarja” çoxfunksiyalı dəniz terminalının tikintisi üzrə qarşılıqlı fəaliyyəti nəzərdə tutan əsas əməkdaşlıq şərtləri barədə saziş imzalayıb. Layihənin icrası Transxəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutunun yükaşırma qabiliyyətinin ildə 10 milyon ton artırılmasına şərait yaradacaq. Hazırda Orta Dəhlizdə Özbəkistan da xüsusi maraqlı tərəf kimi çıxış edir. Özbəkistanlı ekspert Oleq Qolişnikov bu xüsusda bildirir: “Özbəkistan və Azərbaycan arasında ikitərəfli əməkdaşlığın ən perspektivli istiqamətlərindən biri sabit təchizat zəncirinin və möhkəm nəqliyyat infrastrukturunun inkişafı, daha dəqiq desək, Transxəzər beynəlxalq nəqliyyat marşrutunun potensialının daha da genişləndirilməsi ilə nəqliyyat və logistikadır. Bu sahənin iki ölkə arasında iqtisadi-ticari əlaqələri əhəmiyyətli dərəcədə genişləndirməsi gözlənilir". Ekspertin fikrincə, Özbəkistanın xarici siyasəti praqmatik maraqlara əsaslanır: “Buna görə də rəsmi Daşkənd beynəlxalq arenada və xüsusən də Mərkəzi Asiyada əsas diqqəti iqtisadi faydaya yönəldərək praqmatik əməkdaşlığı gücləndirir. Eyni hal Özbəkistanın bir çox ölkə və beynəlxalq təşkilatla, o cümlədən Özbəkistan və Azərbaycanın digər türk dövlətləri ilə birlikdə tamhüquqlu üzv olduğu Türk Dövlətləri Təşkilatı ilə əməkdaşlığına da aiddir. Fikrimcə, konseptual baxımdan Daşkənd bu gün təkcə Özbəkistanın öz rolunu yox, həm də “Şərq-Qərb” və “Şimal-Cənub” kimi dəhlizlər də daxil olmaqla beynəlxalq daşımalar üçün tranzit mərkəzi kimi bütün Mərkəzi Asiyanın rolunu artırmağa çalışan “nəqliyyat plüralizmi”ni təbliğ edir. Bu fonda Daşkənd üçün müxtəlif istiqamətlərdə nəqliyyat və logistika zəncirlərinin inkişafı mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Belə ki, Özbəkistan şimal (ənənəvi) istiqamətin inkişafı ilə yanaşı, şərqdə (Özbəkistan-Qırğızıstan-Çin dəmir yolu layihəsi), cənubda (Özbəkistan-Əfqanıstan-Pakistan dəmir yolu layihəsi), qərb və cənub-qərb istiqamətlərində (Özbəkistan-Türkmənistan-İran dəhlizi və Transxəzər beynəlxalq nəqliyyat marşrutu) əsas layihələrin təşviqinə xüsusi diqqət yetirir”. Onu da bildirək ki, Azərbaycan Orta Dəhlizin Cənubi Qafqaza və qərbə Avropaya kimi genişləndirilməsi üçün ticarət və investisiya əlaqələrini inkişaf etdirən hərəkətverici qüvvədir. Avropa İttifaqı Orta Dəhlizi Transaropa Nəqliyyat Şəbəkəsi ilə inteqrasiya baxımından ən perspektivli adlandırır. İlkin qiymətləndirmələrə görə, perspektivdə fasiləsiz tədarükü təmin etməsi üçün marşrutun inkişafına 18,5 milyard avro tələb olunacaq. Yatırımların əhəmiyyətli hissəsini Avropa İttifaqı öz üzərinə götürməyə hazırdır. İnvestisiyalar, o cümlədən dəmir yolu və avtomobil dəhlizlərinin bərpası və yenidən qurulması, limanların ötürücülük qabiliyyətinin artırılması və sərhədlərdə infrastrukturun inkişafı üçün tələb olunur.
Ramil QULİYEV
