Bank sektorunda real vəziyyətin təhlili müəyyəm maraqlı məqamları üzə çıxarmaqdadır. Söhbət ondan gedir ki, bankların əsas maliyyə qaynaqlarından biri olan əmanətlərin azalması davam edir. Bunun bank sektorunun maliyyə dayanıqlığına təsiri getdikcə əsas müzakirə predmetlərindən birinə çevrilir.
Qeyd edək ki, əhalinin banklardakı əmanətlərinin həcmində müəyyən müddətdir ki, azalma müşahidə olunub. Ekspertlər bu amili depozitlərə tətbiq edilən vergi qərarı ilə əsaslandırırlar. Məhz mövcud vəziyyətin bankları təhdid edib-etməməsi xüsusi maraq doğurur.
Bu barədə danışmazdan öncə qeyd edək ki, proqnozlara əsasən, əmanətlərin azalması hələ davam edəcək. Qeyd olunan xüsusda iqtisadçı-ekspert Vüqar Bayramov bildirir: “Bu ilin geridə qalan aylarında əhalinin banklardakı depozitlərinin aylıq həcmində 2 dəfə azalma qeydə alınıb. İlk belə hal bu ilin fevral ayında qeydə alınıb: depozit məbləği 27 milyon manat azaldı. Bu, 2021-ci ilin avqust ayından sonra ilk azalma idi. Əhalinin banklarda olan əmanətlərinin azalması ötən ayda da qeydə alındı. Belə ki, avqustun 1-ə olan məlumata görə, ümumi əmanətlərin həcmi əvvəlki ayla müqayisədə 43.3 milyon manat azalaraq 12 milyard 705 milyon manat olub”. Ekspert bildirib ki, banklardakı depozit gəlirlərinin fevral ayından etibarən vergiyə cəlb edilməsi də əmanətlərin həcminə təsir göstərir: “Doğrudur, xərcləmələr və eləcə də real sektora sərmayələr və mövsümi faktorlar da öz təsirlərini saxlamaqdadır. Əmanətlərin daha çox cəlbi real sektorun maliyyələşdirilməsi və kredit faizlərinin aşağı salınması baxımdan da əhəmiyyətlidir. Bu baxımdan, əmanət portfelinin dayanıqlı artımına nail olmaq çox vacibdir. Bu kontekstdən daha məqsədəuyğun olardı ki, Vergi Məcəlləsinə dəyişiklik edilərək əmanətlər üzrə diferensial vergi güzəşti tətbiq olunsun, qorunan əmanətlər, eyni zamanda vergidən azad olunsun. Bu halda, 100 min manatadək əmanətlər 10 faizlik gəlir vergisindən azad oluna bilər ki, bu da depozit yığımlarını stimullaşdıraraq daha da artırar. Son dinamika bir daha təsdiq edir ki, vətəndaşların passiv vəsaitlərinin banklar vasitəsilə real sektora yönəldilməsi üçün diferensial vergi güzəştinin tətbiqinə ehtiyac var. Bu, həmçinin evlərdə saxlanan pulların depozitə çevrilərək vətəndaşlarımızın gəlir əldə etməsinə də imkan yaradar”. Hələlik isə mövcud durum göstərir ki, depozitlərə tətbiq olunan vergilər bank sektorunun maliyyə qaynaqlarından birinin zəifləməsinə rəvac verir. Çünki hazırda əmanətlər Azərbaycanda dominant investisiya vasitəsidir. Bu mənada iqtisadçılar bildirir ki, əmanətçilərin öz manatlarını banklardan çəkməsi bank sistemi üçün heç də arzuolunan deyil. Çünki qeyd olunduğu kimi, əmanətlər bankların cəlb etdiyi vəsaitlərin əsas maliyyə mənbələrindən biridir. Bu maliyyə mənbəyinin kiçilməsi bankların fəaliyyətinin məhdudlaşmasına gətirib çıxara bilər. Belə hal sadəcə Mərkəzi Bank üçün əlavə xərc yaratmır, eyni zamanda iqtisadiyyatda çətinliklərə rəvac verir.
İqtisadçılar deyir ki, hazırda Azərbaycanda rəsmi fəaliyyət göstərən banklardan yalnız 5-6-sı istisna olmaqla, digərlərinin problemlərlə üzləşmə ehtimalı var. Belə ki, banklar xidmətlərin çox az hissəsini icra etdiklərinə görə gəlirinin 75 faizini məhz kreditləşdirmə sayəsində formalaşdırır ki, bu da onları təhlükə qarşısında qoyub. Çünki əmanətləin azalması kredit üçün lazımi vəsaitin ayrılmasınına imkan vermir. Bankların kreditləşdirməni həyata keçirməməsi onların əsas gəlir mənbəyindən məhrum olmasına gətirib çıxarır. Digər tərəfdən, banklar son illərdə insanların ilkin kapitalının əldə olunması üçün əsas mənbələrədən biridir. İndi isə onların fəaliyyətində çətinliklər ilk növbədə biznesin maliyyə əlçatanlığını aşağı salır. Ekspertlər qeyd edir ki, maliyyə əlçatanlığı azaldıqca kredit faizlərinin artma ehtimalı yüksəlir. Bu halda əhalinin pözünün də banklardan gəlirləri azalır. Rəsmi məlumatlara görə, 2022-ci ildə Azərbaycanda fəaliyyət göstərən banklar depozitlər üzrə 459 milyon manat faiz ödəyiblər. Depozitlər üzrə ödənilmiş faizlər 2021-ci illə müqayisədə 2022-ci ildə 96.7 milyon manat və ya 26.7 faiz artıb. Amma qeyd edildiyi kimi fevralın 1-dən yerli bank və xarici bankların Azərbaycandakı filiallarının fiziki şəxslərin əmanətləri üzrə ödədikləri illik faiz gəlirlərindən 10 faiz vergi tutulur. Əmanətlər üzrə ödənilən illik faiz gəlirləri 2016-cı ildən başlayaraq 7 il vergidən azad idi. Bu müddət uzadılmayıb. Elə bu da əhalinin banklardakı əmanətlərinin həcmində azalmaya səbəb olub. Ümumi depozit faizlərində hiss edilən artımlar reallaşmadığı üçün müddəti başa çatmış bəzi depozitlərin vaxtının uzadılmaması və ya geri götürülməsi qeydə alınıb. Qeyd olunduğu kimmi isə əmanətlərin azalması tendensiyası davam edərsə, kiçik və orta banklarda problemlər yaranacaq. Çünki böyük banklardan fərqli olaraq kiçik və orta banklar əmanətə çox bağlıdır. Onlar üçün Mərkəzi Bankdan, dövlət fondlardan kreditləri almaq da çətindir. Elə inhisarçı olmaq istəyən banklar da çalışır ki, orta və kiçik banklar ya bağlansın, ya da onlara birləşsin. Proses də elə buna doğru gedir.
Ramil QULİYEV
