Qlobal iqtisadiyyatda inflyasiya səviyyəsi yüksək olaraq qalmaqda, ölkələr buna qarşı fərqli formada mübarizə aparmaqdadırlar. Qiymət artımı, demək olar ki, dünyanın bütün ölkələrinə, hətta ən inkişaf etmiş iqtisadiyyatlara belə təsir edir. Elə bu fonda həmin ölkələr sırasında yer alan ABŞ inflyasiya ilə mübarizə vasitəsi kimi dolların gücləndirilməsinə daha çox diqqət edir.
Belə ki, ABŞ Federal Ehtiyatlar Sisteminin (FES) sədri inflyasiyanın "çox yüksək" olaraq qalması səbəbindən mərkəzi bankın, uyğun olarsa, faiz dərəcələrini artırmağa davam edəcəyini bildirib. FES-in İdarə Heyətinin sədri Cerom Pauel mərkəzi bank rəhbərlərinin illik toplantısında qiymət artımının sürətinin pik nöqtədən aşağı düşdüyünü, bununla belə, həmin rəqəmin 2 faizlik hədəfin üstündə qaldığını söyləyib. O əlavə edib ki, bu səbəbdən uçot dərəcələri daha uzun müddət yüksək qala bilər.
Birləşmiş Ştatlarda inflyasiya iyul ayına qədər 3,2 faizə çatıb, əsas uçot dərəcəsi isə 5,25 faizdir ki, bu da son 22 ilin ən yüksək səviyyəsidir. Pauel bu rəqəmləri xatırladaraq deyib: “İnflyasiya pik həddən aşağı düşsə də, hələ də çox yüksək olaraq qalır. Uyğun olarsa, dərəcələri daha da artırmağa hazırıq və inflyasiyanın hədəfimizə doğru davamlı şəkildə aşağı düşdüyünə əmin olana qədər bu siyasəti məhdudlaşdırıcı səviyyədə saxlamaq niyyətindəyik". FES-in rəhbəri Rusiyanın Ukraynada davam edən müharibəsinin təsirlərini qlobal miqyasda qiymətləri yüksəldən amillərdən biri kimi göstərib. O, həmçinin bildirib ki, əsas inflyasiya keçən il 9.1 faizdən aşağı düşməsinə baxmayaraq, ərzaq və enerji qiymətləri qeyri-sabit qalıb. Beləliklə, gözlənilir ki, yaxın tezlikdə ABŞ-da faiz dərəcələri yenidən artırılsın. FES-in dərəcə artımları dünya boyu kredit bazarına və eləcə də bank sektoruna təsir göstərməkdədir. FES isə qeyd olunduğu kimi istehlak qiymətləri stabilləşənədək hazırkı siyasətini davam etdirmək niyyətindədir. Son artımla ABŞ-da borclanma fazini yenidən yüksəldəcəyi gözlənilir və bütövlükdə son 1 ildə Birləşmış Ştatlarda kredit faizlərində kəskin artımlar müşahidə olunur. Belə ki, son 1 ildə avtomobil kreditləri üzrə faizlər 3.86 faizdən 6.48 faizə, kredit kartları üzrə illik faiz dərəcəsi 16 faizdən 20 faizə, tələbə kreditləri isə 3.73 fazdən 4.99 faizədək yüksəlib. Göründüyü kimi, istehlak bazarında stabilliyə nail olmağa hədəfləyən FES-in uçot dərəcəsi ilə bağlı qəbul etdiyi qərarlar əslində ölkənin maliyyə sektoru üçün hiss edilən çətinliklər yaradıb. Bu şəraitdə FES dolları möhkəmləndirməkdə qərarlıdır. Ekspertlər qeyd edir ki, dolların qlobal bazarlarda möhkəmlənməsi regional valyutalara ən azı psixoloji təsir edir. Məsələn, Azərbaycana qonşu ölkələrdə milli valyutalarda ucuzlaşma qeydə alınır. Amma manat dollara nisbətdə sabitdir. Ölkəmizdə valyutaya tələb tam ödənilir və bu da manatın dayanıqlığına təsir edir. Dövlət büdcəsinə proqnozdan çox valyuta daxil olması da prosesə təsir edir.qeyd edək ki, cari ilin ilk yarısında ölkədə 45 valyuta hərracında 1 milyard 571,1 milyon dollar həcmində valyuta satışı reallaşdırılıb. Baxılan dövrdə valyuta tələbi ötən ilin müvafiq dövründən 1,7 dəfə az olub. Tələbin azalması tədiyə balansında müsbət saldonun, o cümlədən dövlət büdcəsinin xarici valyutada daxilolmalarının və xaricdən daxil olmuş fiziki şəxslərin pul baratlarının artmaqda davam etməsi ilə izah olunur. Valyutaya tələbin azalmasının digər göstəricisi kimi nağd valyuta bazarında banklar tərəfindən dolların alışının satışını üstələməsi qeyd oluna bilər. Xarici valyutaya tələbin azalması və dövlət büdcəsinə vergi və gömrük orqanları xətti ilə təmin olunan daxilolmaların yüksək icrası dövlət büdcəsinə Dövlət Neft Fondunun transfertlərinin aşağı icrası ilə nəticələnib.
İlin ikinci yarısında da eyni mənzərənin qeydə alınması gözlənilir. Bir daha qeyd edək ki, valyutaya olan tələbin əhəmiyyətli hissəsi Dövlət Neft Fondu tərəfindən ödənilir. Bu baxımdan Neft Fondunun hərraca çıxartdığı vəsaitlərin həcmi dollara olan tələbin ödənilməsində çox önəmlidir. Xatırladaq ki, Azərbaycanda hələ də üzən məzənnə rejiminə keçirilməyib. Mərkəzi Bank prosesə birbaşa intervensiya etmək imkanlarını qoruyub saxlayır. Ona görə də növbəti aylarda da manatın məzənnəsinin necə dəyişməsi birbaşa Azərbaycan Mərkəzi Bankının mövqeyindən asılı olacaq. Mərkəzi Bank isə hesab edir ki, FES-in qəbul etdiyi qərarlar indiki halda ölkəmizin valyuta bazarına psixoloji təsirləri mümüknüdür. Lakin manatın ucuzlaşmasına iqtisadi əsas yoxdur. Belə ki, hazırda ölkədə həyata keçirilən məzənnə rejiminə uyğun olaraq dolların manata nəzərən məzənnəsi valyuta bazarındakı tələb-təklif nisbətindən asılı olaraq formalaşır. Xarici valyuta bazarındakı tələb-təklif nisbəti isə əsasən tədiyə balansının vəziyyətindən, yəni ölkəyə daxil olan və ölkədən çıxan xarici valyutanın həcmi ilə yanaşı, büdcə ehtiyacları üçün neft transferlərinin məbləğindən asılıdır. Azərbaycanda bütün bu parametrlər baxımından vəziyyət manatın sabitliyi ümün əsas yaradır. FES-in faizlə bağlı qərarı qısamüddətli dövrdə adətən böyük həcmdə spekulyativ kapital daxilolmalarına malik olan ölkələrə təsir göstərir. Azərbaycan isə iri həcmli spekulyativ kapital daxilolmalarına malik ölkə olmadığından, FES-in son qərarının təsiri ilə burada hər hansı qısamüddətli dəyişiklik gözlənilmir. O cümlədən bu qərarın manatın məzənnəsinə birbaşa təsiri yoxdur. Azərbaycan kimi ölkələrə FES-in qərarı orta və uzunmüddətli dövrdə təsir göstərə bilər. Bu təsirləri qabaqlayıcı rejimdə tənzimləmək üçün Azərbaycan hökuməti və Mərkəzi Bankı adekvat makroiqtisadi sabitlik tədbirləri görür.
Ramil QULİYEV
