Azərbaycanda sığorta bazarında son dövrlərdə olduqca dinamik bir inkişaf qeydə alınamaqdadır. Xüsusən də sığorta şirkətlərinin gəlirləri əhəmiyyətli dərəcədə artıb. Bunun əvəzində edilən ödənişlər gəlirlərin heç yarısına da çatmır. Proqnozalara əsasən, 2023-cü il üçün Azərbaycanda sığorta yığımının bir milyard manatı keçəcəyi proqnozlaşdırılır.
Azərbaycan Sığortaçılar Assosiasiyası İctimai Birliyinin icraçı direktoru Elmar Mirsalayev bu xüsusda qeyd edir: “2021-ci ildə sığorta sektorunda 16 faiz, 2022-ci ildə 15 faiz artım əldə olunub. Cari ilin birinci yarısında olan artım tempinə nəzər salsaq, bu ili də yüksək artımla başa vuracağımızı düşünürük”. Hesablamala əsasən, 2023 ilin yanvar-iyul aylarında Azərbaycanda sığorta yığımları 31.2 faiz artaraq 761 milyon 801 min manata çatıb. Qeyd edək ki, bu dövrdə ümumi sığorta ödənişlərinin həcmi isə illik müqayisədə 17.4 artaraq 282 milyon 977 min manat təşkil edib. Beləliklə, sığorta şirkətləri 7 ay ərzində sığorta bazarında toplanmış hər 100 manat sığorta haqqının 37,1 manatı ödənişə yönəldilib. Ötən ilin eyni dövründə bu göstərici 41,5 manat olub. Müxtılif sığorta üzrə isə şirkətlərin gəlirləri xeyli artıb. Məsələn, bu ilin yanvar-iyul aylarında Azərbaycanda daşınmaz əmlakın icbari sığortası üzrə 58 milyon 921 min manat sığorta haqqı toplanılıb. Məlumata görə, bu, ötən ilin eyni dövrü ilə müqayisədə 60.4 faiz çoxdur. 2022-ci ilin 7 ayında daşınmaz əmlakın icbari sığortası üzrə yığımlar 36 milyon 734 min manat təşkil edib.
Son 1 ildə bu sığorta növü üzrə sığorta ödənişi isə 5.3 dəfə artaraq 3 milyon 241 min manat olub. Amma gəlir və ödəniş səviyyəsi arasında bir neçə dəfə fərq yaranıb və sığorta şirkətləri daha çox pul qazanıb. Maliyyə göstəricilərinin yüksək olmasına baxmayaraq, sığorta bazarında problemlər də az deyil. Məsələn, ən çox ortaya çıxan problemlər sırasında olan yüksək sığorta tarifləri, keyfiyyətsiz xidmət, sığorta müqavilələrinin aydın olmayan şərtləri, obyektiv şəkildə hesablanmayan zərər məbləği və digər bu kimi məqamlardır. Hesab edilir ki, sığorta üzrə bəzi tariflərin aşağı salınması mühümdür. Əks halda bu, sığortaya olan marağın azalmasına gətirib çıxarır. Sığorta şirkətlərində müştəri ehtiyaclarının diqqət mərkəzində saxlanılması, daxili proseslərin təkmilləşdirilməsi bu cür problemlərin həll olunması üçün çox vacibdir. Digər tərəfdən sığorta məhsullarına tələbatın az olması əhalinin sığorta məlumatsızlılığından irəli gəlir. Sığorta şirkətləri bu istiqamətdə də az iş görür.
Bununla yanaşı, məlumdur ki, bazar yalnız icbari sığorta məhsullarının hesabına inkişaf edə bilməz. Azərbaycanda hələlik icbari sığorta sahısində dinamik irəliləyiş əldə edilməsi müşahidə olunur. Bu növ sığorta məhsullarının satışı asan olduğu üçün sığorta şirkətləri çox vaxt onlara fokuslanırlar. Müştərilər könüllü sığortanın faydasından daha az məlumatlı olduqlarına görə, könüllü sığortanın bir sıra təminat üstünlüklərini əldən qaçırırlar. İdealda icbari sığorta müştərilərin ehtiyaclarını daha geniş əhatə edən könüllü sığorta növlərinin inkişafına təkan verməlidir. Azərbaycanda sığorta növlərinin azlığı da diqqətdən yayınmır. Dünyada mövcud olan 300 sığorta növündən Azərbaycanda 50-yə qədəri mövcuddur. Ölkədə intellektual mülkiyyətinin sığortalanması halı da demək olar ki, yoxdur. Azərbaycanın iqtisadi potensialının 30-35 faizi regionlarda cəmləşib. Amma regionlarda yığılan sığorta haqlarının xüsusi çəkisi çox azdır Bu sahədə də ciddi işlərin görülməsinə ehtiyac var. Azərbaycanda sığorta şirkətlərinin banklardan asılı olması da problemdir. Problem daha çox iki maliyyə qurumunun eyni holdinqdə təmsil olunmasından irəli gəlir. Belə vəziyyətdə, hansısa bankda problem yaranan və yaxud bankın lisenziyası ləğv olunan kimi ona bağlı olan sığorta şirkəti də ciddi problemlərlə üzləşir və tədricən bazarı tərk etməli olur. Məsələn, 2012-ci ildə “Royal Bank”ın lisenziyasının ləğv olunması tədricən ona yaxın “Royal Sığorta” şirkətinin sonunu gətirdi. 2016-cı ildə bazardan kənarlaşdırılmış “Bank of Azerbaijan”, “Bank Standard”, “Texnika Bank” və “Zamin Bank” isə özləri ilə müvafiq olaraq “Qarant Sığorta”, “Standard Insurance”, “Alfa Sığorta” və “Başak-İnam Sığorta” şirkətlərini çəkib apardılar. 2020-ci ildə isə “Amrah Bank” və “NBC Bank”ın bağlanması ilə müvafiq olaraq “Amrah Sığorta” və “Rəvan Sığorta” şirkətləri bazardan çıxmalı oldular. Araşdırmalar göstərir ki, sığorta şirkətlərinin səhmdarları əsasən banklar olur, bu da tərəflər arasında qarşılıqlı asılılıq yaradır. Belə ki, bank təbii olaraq verdiyi kreditlər üzrə sığortanı öz şirkətinə yönəldir. Bununla kredit təşkilatı belə demək olarsa, həm pulu cibində saxlayır, həm də törəmə strukturunu bir növ “dolandırır”. Sığorta şirkəti isə hesabını onun sahibi olan bankda saxlayır, bütün əməliyyatlarını həmin bank vasitəsilə həyata keçirirlər. Beləcə iki təşkilat bir-birindən asılı vəziyyətdə işləyir. Bankın problemləri başlayanda isə sığorta şirkəti də çətinliklər yaşayır. Bəzən elə olur ki, müflisləşməyə doğru gedən bank pula ehtiyacını ödəmək üçün sığorta şirkətinin nizamnamə kapitalına yatırdığı pulu geri çəkir və bununla da, şirkət bağlanır. Hesab edilir ki, bu kimi halalrın da aradan qaldırlması istiqamətində əməli addımlar atılmalıdır.
Ramil QULİYEV
