Dövlət Statistika Komitəsi ötən illə bağlı ərzaq balansı göstəricilərini açıqlayıb. Bəlli olub ki, Azərbaycanın özünü buğda ilə təminat səviyyəsi bir qədər də aşağı enib (2021-ci ildəki 61.5 faizdən 56.7 faizə düşüb). Bu, son illər ölkədə buğda ilə təminat baxımından ən aşağı göstəricidir.
O da məlum olub ki, ötən il digər dənli bitkilərlə bağlı təminat səviyyəsi də aşağı düşüb. Ən ciddi azalma qarğıdalı ilə bağlıdır. İki il öncə Azərbaycanda yerli istehsal qarğıdalıya ehtiyacı 94 faizi təmin etmişdisə, ötən il bu rəqəm 78 faizə enib. Bütün dənli bitkiləri götürəndə ölkə özünütəminat səviyyəsini ötənilki 74 faizdən 69 faizə endirib. Ərzaqlıq buğda ilə təminat səviyyəsi daha aşağı - 25 faiz civarındadır. Digər tərəfdən, yerli istehsalın keyfiyyətcə yetərsizliyi üzündən yerli buğda, əsasən, heyvandarlığın yem tələbatının ödənilməsinə sərf edilir. Bir sözlə, Azərbaycanda əhali artır, taxıl məhsullarının istehsalı azalır.
Maraqlıdır, ölkədə taxıl istehsalı, xüsusən də ərzaq buğdası istehsalı niyə azalır?
“Başlıca səbəblərdən biri məhsul istehsalına reallıqda yetərincə diqqət göstərilməməsi ilə bağlıdır”
Sözügedən məsələyə aydınlıq gətirən iqtisad elmləri üzrə fəlsəfə doktoru Firdovsi Şahbazov “Bakı-Xəbər”ə açıqlamasında bunun səbəbini bir sıra amillərlə əlaqələndirdi: “Taxıl istehsalının azalmasının səbəbləri müxtəlifdir. Başlıca səbəblərdən biri məhsul istehsalına reallıqda yetərincə diqqət göstərilməməsi ilə bağlıdır. Ötən il Azərbaycanda buğda ilə təminat səviyyəsinin aşağı düşməsinin əsas səbəbi ölkədə daha az taxıl yetişdirilməsidir. Məsələn, 2022-ci ildə ölkədə buğda istehsalı 1 milyon 736 min ton olub. 2021-ci ildə bu rəqəm 1 milyon 885 min ton idi. Bu isə buğda istehsalında 149 min ton və ya 8 faizə yaxın azalma deməkdir. Onsuz da ölkədə ərzaq buğdası az istehsal olunur. Ancaq məlum olur ki, getdikcə istehsal daha da azalır. Nəzərə almaq lazımdır ki, ərzaq buğdası istehsalının özünəməxsus tələbləri, aqrotexniki qaydaları, normaları var. Bu, torpağın tərkibindən, əkilən toxumdan, suvarma sistemindən və digər amillərdən asılıdır. Görünən odur ki, fermerlər bu qaydalara tam əməl etməkdə maraqlı deyillər. Çünki bütün bunlar xüsusi diqqət və vəsait qoyuluşu tələb edir. Azərbaycanda daha çox yemlik buğda istehsal edilir. Nəticədə ərzaq buğdasına olan tələbat idxal hesabına təmin edilir. Biz ərzaq buğdasını əsasən Rusiyadan alırıq. Digər tərəfdən, ötən ilin iyul ayında imzalanan “Ərzaqlıq buğda ilə özünütəminetmə səviyyəsinin yüksəldilməsinə dair bir sıra tədbirlər haqqında” Prezident fərmanına əsasən 5 il müddətində pilot suvarma sistemindən istifadə edərək keyfiyyətli məhsul yetişdirən hüquqi və fiziki şəxslərə dəyirman və Dövlət Taxıl Fonduna təhvil verdikləri məhsula görə susbsidiya ayrılacaq. Aqrar Subsidiya Şurasının qərarına əsasən, bu sibsidiyanın həcmi hər tona görə 100 manat təşkil edəcək. Eyni zamanda dövlət pilot suvarma sistemlərinin idxalını da subsidiyalaşdırır - dəyərin 60 faizini qarşılayır, qalan 40 faiz üçünsə güzəştli kredit ayırır. Ancaq problem ondadır ki, münbit torpaqlardan digər məqsədlər üçün istifadə edilir. Pambıq, tütün, şəkər çuğunduru əkilir və bu məsələdə inhisarçı şirkətlər taxıl istehsalına mane olurlar. Bu siyasətin dəyişməsi, əkin planlaşmasının buğda istehsalının əsas prioritet sayılaraq aparılmasına ciddi ehtiyac var. Lakin hələ ki, bu sahədə ciddi dəyişiklik olduğu görünmür. Ona görə də taxıl istehsalı ilbəil azalır”.
Vidadi ORDAHALLI
