Rusiya və Ukrayna arasında davam edən müharibə qlobal miqyasda taxıl təminatına da ciddi təsir edir. Artıq Afrika ölkələrinin bir çoxu bundan təsirlənir. Qeyd edək ki, dünyada ixrac edilən taxılın təxminən üçdə biri Rusiya və Ukraynanın payına düşür. Amma ötən ilin fevralında Rusiyanın Ukraynaya hücumu bu sahədə mürəkkəb vəziyyətin yaranmasına səbəb olub. Qara dəniz vasitəsilə Ukraynadan taxıl daşımalarının dayanması durumu daha da pisləşdirir.
Bunlar fonunda Rusiya Odessa vilayətində taxıl anbarlarına zərbə endirib. Bildirilir ki, Rusiya hərbçiləri Odessa vilayətində taxıl anbarlarına və istehsal-boşaltma kompleksinə pilotsuz uçuş aparatları (PUA) ilə zərbələr endirib. PUA-lar Azov dənizinin şərq sahilindən qaldırılıb. Ukrayna Hava Hücumundan Müdafiə Qüvvələri “Şahed-136/131” tipli 9 pilotsuz uçuş aparatlarını məhv edib. Məlumatda deyilir: “Düşmən Dunay regionunda taxıl anbarlarına və istehsal-boşaltma kompleksinə zərbələr endirib. Anbarlarda yanğın baş verib, yanğın tez bir zamanda lokallaşdırılıb. Yanğınsöndürənlər işlərini davam etdirirlər. Mülki əhali arasında itki yoxdur”. Qeyd edək ki, Rusiya “Taxıl sazişi”ndən geri çəkildikdən sonra Ukrayna limanlarını və taxıl infrastrukturunu aktiv şəkildə atəşə tutur. “The Financial Times” qəzeti yazır ki, “Taxıl sazişi”nin dayandırılmasının nəticələri fəlakətli ola bilər. Ümumdünya Ərzaq Proqramının baş iqtisadçısı Arif Hüseyn nəşrə deyib ki, “Taxıl sazişi”indən imtina bütün dünya üçün risq yaradır. Ekspertin sözlərinə görə, Qara dənizdə Rusiya və Ukrayna taxılına əvəz mövcud deyil. Digər analitiklər hesab edirlər ki, Qara Dəniz Taxıl Təşəbbüsünün dayanması dünya bazarında taxılın qiymətlərinin artmasına səbəb ola bilər. Bu da Rusiyaya sanksiyalardan dəyən ziyanı kompensasiya edə bilər. CRU konsaltinq firmasının kənd təsərrüfatı və gübrə üzrə analitiki Entoni Rizzo hesab edir ki, əgər Rusiya Ukrayna taxılını bazardan yığışdıra bilsə, o zaman onun böyük fürsəti olacaq. Baş verənlər Azərbaycanda da diqqətlə izlənilir. Ölkəmiz taxıla, xüsusən də buğdaya olan tələbinin bir hissəsini hələlik heç bir problem yaşamadan Rusiyadan alır. Yerli istehsal da diqqət mərkəzindədir. Amma Dövlət Statistika Komitəsinin (DSK) ötən illə bağlı ərzaq balansı göstəricilərini açıqlaması bu sahədə hələ də istənilən nəticənin olmadığını göstərir. Belə ki, Azərbaycanın özünü buğda ilə təminat səviyyəsi bir qədər də aşağı enib və 2021-ci ildəki 61.5 faizdən 56.7 faizə düşüb. Bu, son illər ölkədə buğda ilə təminat baxımından ən aşağı göstəricidir. Ötən il digər dənli bitkilərlə bağlı təminat səviyyəsi də aşağı düşüb. Ən ciddi azalma qarğıdalı ilə bağlıdır. İki il öncə Azərbaycanda yerli istehsal qarğıdalıya ehtiyacı 94 faizi təmin etmişdisə, ötən il bu rəqəm 78 faizə enib. Bütün dənli bitkiləri götürəndə ölkə özünütəminat səviyyəsini ötənilki 74 faizdən 69 faizə endirib. Ərzaqlıq buğda ilə təminat səviyyəsi daha aşağı – 25 faiz civarındadır. Yerli istehsalın keyfiyyətcə yetərsizliyi üzündən yerli buğda, əsasən, heyvandarlığın yem tələbatının ödənilməsinə sərf edilir. Ötən il Azərbaycanda buğdayla təminat məsələsi tez-tez gündəmə gəlib və bu, başlıca olaraq, Rusiya-Ukrayna savaşından qaynaqlanıb. DSK-nın açıqladığı rəqəmlərdən bilinir ki, ötən il ölkədə ən çox bahalaşan azuqə çörək olub. Buğda və unun bahalaşması çörəyin orta bazar qiymətini 50 faizdən çox artırıb.
Taxıl bazarındakı problemlər Azərbaycanın idxal göstəricilərinə də təsirsiz ötüşməyib. “Azadlıq” radiosunun məlumatına görə, ötənilki "taxıl böhranı" Azərbaycanın buğda ilə təminatında Rusiyanın payını nisbətən azaldıb. Əvəzində Qazaxıstandan buğda idxalı kəskin artıb. Di gəl, Azərbaycanın buğda ilə təminatında Rusiya hələ də çox böyük paya sahibdir. Ötən il Qazaxıstandan 280 min ton buğda gətirilib. Bu, 2021-ci ilin göstəricisindən 5.3 dəfə çoxdur. 2022-ci ildə Rusiyadan buğda idxalı, əksinə, 8 faiz azalaraq 1 milyon ton olub. Şimal qonşusundan buğda idxalının həcmi 8 faiz azalsa da, bahalaşma üzündən ötən il Azərbaycan buğda gətirdiyinə görə 2021-ci illə müqayisədə Rusiyaya 17 faiz daha çox – 337.5 milyon dollar ödəməli olub. Beləcə, 2022-ci ilin nəticələrinə görə, ölkəyə buğda idxalının 78 faizi Rusiyanın, 22 faizi Qazaxıstanın payına düşüb. Başqa sözlə, il ərzində Rusiyanın Azərbaycanın buğda idxalındakı payı 95 faizdən 78 faizə geriləyib. Ekspertlərin fikrincə, Azərbaycanın buğda ilə təminatında Rusiyanın bu qədər böyük paya sahib olması iqtisadi risklərlə yanaşı, siyasi risklər də doğurur. Ötən il Azərbaycanda buğdayla təminat səviyyəsinin aşağı düşməsinin əsas səbəbi ölkədə daha az taxıl yetişdirilməsidir. DSK-nın açıqladığı rəqəmlərə görə, 2022-ci ildə ölkədə buğda istehsalı 1 milyon 736 min ton olub. 2021-ci ildə bu rəqəm 1 milyon 885 min ton idi. Bu isə buğda istehsalında 149 min ton və ya 8 faizə yaxın azalma deməkdir. Açıqlanan göstəricilərdən aydın olur ki, buğda istehsalının azalması məhsuldarlığın aşağı düşməsi və buğda əkinləri sahəsinin azalması ilə bağlıdır. Belə ki, 2022-ci ildə ölkədə buğda əkinlərində məhsuldarlıq hər hektarda 31.9 sentner olub. 2021-ci ildə bu rəqəm 32.9 sentner idi. Deməli, ötən il fermerlər hər hektardan 1 sentner daha az buğda yığa bilib. Məhsul toplanan sahə həcmi də həmin müddət ərzində 572 min hektardan 547 min hektara geriləyib. Ötən il Kənd Təsərrüfatı Nazirliyi açıqlamışdı ki, Azərbaycandakı kəskin quraqlığa görə təxminən 100 min hektar ərazidə taxıl əkinləri məhv olub. Bu baxımdan, heç şübhəsiz, taxılla özünütəminatın azalması həm də ölkədə su çatışmazlığından qaynaqlanıb. Aqrar Tədqiqatlar Mərkəzinin açıqladığı rəqəmlərdə vurğulanır ki, Azərbaycanda buğda əkilən ərazilərin 64 faizində su çatışmazlığı var. Ölkə üzrə toplam buğda əkinlərinin təqribən 38 faizi dəmyə ərazilərdir. Suvarılan sahələrin cəmi 5 faizində müasir suvarma sistemləri tətbiq edilir. Bu baxımdan, su çatışmazlığı və suvarmada itkilərin böyük olması probleminin aradan qaldırılması ölkədə kənd təsərrüfatının məhsuldarlığının artırılmasına təkan verən amillərdən biri ola bilər. Ötən il ərzində taxıl istehsalının artırılması ilə bağlı bir sıra addımlar atılıb. Məsələn, prezident “Ərzaqlıq buğda ilə özünütəminetmə səviyyəsinin yüksəldilməsinə dair bir sıra tədbirlər haqqında” fərman imzalayıb. Burada təklif edilən yeniliklərdən biri məhsul subsidiyaları ilə bağlıdır. Kənd Təsərrüfatı Nazirliyi ilə bağlanacaq müqaviləyə əsasən, ərzaqlıq buğda istehsalı ilə bağlı öhdəlik götürmüş şəxslərin yetişdirdiyi, eləcə də Dövlət Ehtiyatları Agentliyinə və un dəyirmanlarına təhvil verilən ərzaqlıq buğdaya subsidiya veriləcək. Ancaq bu yenilikdən təkcə müasir suvarma sistemlərinin tətbiq edildiyi təsərrüfatlar yararlana biləcək. Hər halda məsələnin həllini tapması hökumətin əsas prioritetlərindən biridir.
Ramil QULİYEV
