Məlum olduğu kimi, bu günlərdə Azərbaycanda mal ətinin qiyməti yenidən bahalaşıb. Belə ki, sümüklü ətin qiyməti 50 qəpik – 1 manat artıb. Ötən həftə 14 manata satılan mal əti hazırda bazara 15-16 manata çıxarılır.
Mal ətinin son bir həftə ərzində bahalaşmasını ot və yem qiymətlərinin artması ilə əlaqələndirirlər. Qeyd edək ki, mal ətinin qiymətində bahalaşma olsa da, qiymət artımı qoyun ətinə hələlik təsir etməyib.
Beləliklə, yay mövsümündə ətin ucuzlaşmasına adət edən insanlar bu il əksi ilə qarşılaşıb. Sosial şəbəkə və cəmiyyətdə ilin sonuna ətin qiymətinin 20-25 manat olacağı kimi müzakirələr gedir. Ümumiyyətlə, son illər Azərbaycanda həm ətin qiyməti, həm də idxalı artır. İdxalda artım həm diri heyvanlar, həm də ət şəklində müşahidə olunur. Bununla paralel tez-tez “ətin dadı və keyfiyyəti əvvəlki kimi deyil” şikayətləri də eşidilir. Dövlət Gömrük Komitəsinin (DGK) məlumatına görə, bu ilin yanvar-iyul aylarında Azərbaycana 24.3 min ton ət idxal edilib. İdxal edilən ətin dəyəri 46.9 milyon dollar olub. Ötən ilin eyni dövründə ölkəyə 39.8 milyon dollar dəyərində 23.5 min ton ət gətirildiyi açıqlanmışdı. Diri heyvanlara gəlincə, bu ilin yeddi ayında ölkəyə 51 milyon 224 min dollarlıq diri heyvan idxalı reallaşıb. Ötən ilin eyni dövründə bu rəqəm 29 milyon 420 min dollar təşkil etmişdi. Yəni, ötən illə müqayisədə artım 74.1 faiz çoxdur. Ekspertlər bildirir ki, yerli istehsal daxili tələbatı ödəmək üçün kifayət etmir. Düzdür, əvvəllər də ət xaricdən idxal olunurdu. İndi isə idxal daha da artıb və bununla əlaqədar ətin qiymətində də artım var. Buna paralel, inflyasiya da ölkəyə idxal olunur. O da faktdır ki, Azərbaycanda istehsal olunan ətin keyfiyyəti ölkəyə gətirilən ətin keyfiyyətindən daha yüksəkdir. Kənd təsərrüfatı məsələləri üzrə ekspert Vahid Məhərrəmov “Azadlıq” radiosuna bildirib ki, Azərbaycanda ətin bahalaşmasının heç bir iqtisadi əsası yoxdur: “Rəsmi statistikaya baxsaq, Azərbaycanda ət istehsalında 3 faizə qədər artım göstərilir. Ölkəyə ətin idxalında keçən ilə nisbətən artım var. Digər tərəfdən, ölkəyə kəsim üçün gətirilən diri heyvanların dəyərində 74 faiz artım var. Bu isə o deməkdir ki, çəkidə də o qədər artım müşahidə olunur. Lakin dünya bazarlarında ətin qiymətində artım yoxdur”. 2022-ci ildə ən çox ətin Ukraynadan idxal olunduğunu vurğulayan iqtisadçının sözlərinə görə, ölkəyə ət dondurulmuş formada gətirilir: “İdxal olunan ətin növləri fərqlidir. Orada həm mal əti, həm qoyun əti var. Bunların əksəriyyətinin keyfiyyəti standartlara uyğundur. Gətirilən ət, əsasən, ictimai-iaşə obyektlərində istifadə olunur”.
İdxalın artım səbəbinə gəlincə, ekspertlər qeyd edir ki, Azərbaycanda heyvan sayı ildən-ilə azalmaqdadır. Yeddi il öncə ölkədə 2 milyon 703 min baş iribuynuzlu mal-qara vardı, indi bu rəqəm 2 milyon 545 min olub. Beləliklə, 2016-cı ildən bəri ölkədə iribuynuzlu mal-qara sayca 160 min başa yaxın azalıb. Qoyun və keçi sayında azalma daha çoxdur. Əgər 2016-cı ilin sonunda ölkədə 8 milyon 677 min baş qoyun-quzu vardısa, hazırda bu rəqəm 7 milyon 322-yə enib. Azı, 1 milyon 300 min başdan çox azalma var.
Ekspertlər Azərbaycanda heyvan sayının azalmasının əsas səbəblərindən biri kimi ölkədə otlaq qıtlığını göstərirlər. Yaylaqlarla zəngin Qarabağ bölgəsinin 30 ilə yaxın Ermənistan işğalında qalması ölkənin kənd təsərrüfatında da ciddi problemlər doğurub. BMT-nin Ərzaq və Kənd Təsərrüfatı Təşkilatı (FAO) Azərbaycanda qoyunçuluğun durumunu araşdırarkən həddindən artıq istifadədən otlaqların aşınmasını heyvan sayının azalmasının başlıca səbəblərindən biri sayıb. Digər əsas səbəb kimi Ermənistan işğalı üzündən Qarabağdakı otlaqlara yetərli çıxışın olmaması göstərilib. Amma artıq üç ilə yaxındır ki, Qarabağ bölgəsinin böyük bölümü Azərbaycanın nəzarətinə qayıdıb. Müharibədən qısa müddət sonra bölgəyə heyvandarlıq təsərrüfatlarının köçürülməsinə başlanılıb. Kənd Təsərrüfatı Nazirliyinin açıqlamasına görə, bu il 3 min 700-ə yaxın təsərrüfat mövsümü Laçın, Kəlbəcər, Qubadlı, Füzuli, Xocavənd, Cəbrayıl və Zəngilan rayonlarının yaylaq ərazilərində keçirib. Yaylaqlarında ən çox təsərrüfat qəbul edən rayon Kəlbəcərdir. Bu il Kəlbəcər yaylaqlarında 748, Laçın yaylaqlarında 429 qoyunçuluq təsərrüfatı minalardan təmizlənmiş ərazilərdə yerləşdirilib. Laçın və Kəlbəcər yaylaqlarına toplam 311 minə yaxın xırdabuynuzlu heyvan aparılıb. Əvvəlki illərdə olduğu kimi, ən çox xırdabuynuzlu heyvan Kəlbəcər yaylaqlarındadır və 195 min 936 baş olub. Laçın yaylaqlarına 114 min 970 baş xırdabuynuzlu heyvan aparılıb. Bu, həm də o deməkdir ki, ölkədəki xırdabuynuzlu heyvanların təxminən 4 faizə yaxını yaylağı Qarabağda keçirib. Bunlar fonunda yerli istehsalda müəyyən artım gözlənilir. Lakin bu vaxt apardığından ət qiymətində artımın davam etməsi istisna olunmur. Bununla yanaşı, israf faktoru da göz ardı edilməməlidir. Ümumiyyətlə, ət məhsullarından ən çox istifadə edən ölkələrdən biri Azərbaycandır. Amma burada çox ciddi israfçılıq var. Xarici ölkələrdə heyvanlar müəyyən normalar, çəkilər əsasında yetişdirilir və ondan sonra kəsimə verilir. Ancaq bizdə əksər insanlar istəyirlər 8-10 kiloluq quzu əti, az çəkidə olan dana ətin yesinlər. Ona görə də körpə heyvanlar bazara çıxarılır və gündə minlərlə belə heyvan kəsilir. Ancaq bu heyvanlar müəyyən qaydada yetişdirilsə, yəni xırda buyunuzlu heyvan 20-25 kilo həcmində yetişdirilib bazara çıxarılsa sözsüz ki, burada üç qat artım olacaq. Bundan başqa, restoranlar, şadlıq sarayları da bu məhsulların istifadəsində çox ciddi israfçılığa yol verir. Toylarda verilən ətin çoxu stolun üstündə qalır. Bir adama bir neçə növdə - toyuq əti, mal əti, quzu əti, kolbasa məhsulları və ət məhsulları təklif olunur. Bu yeməklərin çoxu stolun üstündə qalır və tullantıya çevrilir. Bunlar heyvandarlıq təsərrüfatına çox ciddi zərbədir. Hesab edilir ki, belə halların qarşısının alınmasına da artıq xüsusi diqqət olunmalıdır.
Ramil QULİYEV
