Azərbaycana idxal edilən Türkmənistan qazının həcmində mühüm artımlar qeydə alınmaqdadır. Artan həcm, əslində Azərbaycan vasitəsilə türkmən qazının dünya bazarlarına idxalına əlverişli zəmin yaradır.
Məsələ burasındadır ki, Azərbaycan İran vasitəsilə Türkmənistan qazının svop tədarükünün günlük həcmini 4,5 milyon kubmetrdən 7,-7,5 milyon kubmetrə qədər artırıb. İranın Türkmənistandakı səfiri Qulam Abbas Ərbab Hales bu xüsusda deyib: “Türkmənistan qazının İran ərazisindən nəqlinə gəlincə, biz müqavilələrimizə baxmalıyıq. Amma razılaşmalara görə, biz gündəlik 4,5-5 milyon kubmetr Azərbaycana svop çatdırılmasını həyata keçiririk. Türkmənistanla Azərbaycan arasında mövcud olan müqavilələrə əsasən indi svop tədarükü 7-7,5 milyon kubmetrə qədər artıb. “Serah” xəttində svop tədarük potensialı gündəlik 20 milyon kubmetrə qədərdir”.
Qeyd edək ki, Azərbaycan, Türkmənistan və İran svop qaz tədarükünün həcmini iki dəfə artırmaq barədə razılığa gəliblər. Ölkələr arasında müddətsiz üçtərəfli saziş 2021-ci ilin noyabrında Aşqabadda imzalanıb. İranın Milli Qaz Şirkətinin baş direktoru Məcid Çeqani isə bunlar fonunda maraqlı açılama verib. O qeyd edib ki, Türkmənistan və İran Azərbaycana təbii qaz tədarükünü sutkada 10 milyon kubmetrədək sınaqdan keçirib. Çeqaninin sözlərinə görə, hazırda gündəlik qaz tədarükü sutkada 4,5 milyon kubmetrdən 8 milyon kubmetrədək artırılıb, bundan əlavə, 10 milyon kubmetr türkmən qazının sutkalıq sınaq tədarükü uğurla həyata keçirilib. Qaz şirkətinin baş direktoru vurğulayıb ki, gələcəkdə Türkmənistandan qaz idxalının həcminin artırılması planlaşdırılır. yuxarıda qeyd olunduğu kimi 2021-ci il noyabrın 28-də Aşqabadda Azərbaycan, İran və Türkmənistan arasında qarşılıqlı qaz tədarükü (svop) üzrə üçtərəfli saziş imzalanıb. Sazişə əsasən, Türkmənistan İran vasitəsilə Azərbaycana ildə 1,5-2 milyard kubmetr qaz tədarük etməli idi. İranın neft naziri Cavad Ovci 2022-ci il yanvarın 3-də bildirib ki, İran, Azərbaycan və Türkmənistan prezidentlərinin Aşqabadda imzaladığı qaz mübadiləsi sazişinin icrasına başlanılıb. lakin sonradan bu göstərici gündəlik 4.5 milyon kubmetr qaza kimi artırırlıb. İndi isə bu rəqəm 7,5-8 milyon kubmetr təşkil edir. İran həmin qazı ölkənin şərqində Türkmənistandan təhvil alır və o miqdarda qazı İranın şimal-şərqində Azərbaycana təhvil verir. Ekspertlər hesab edir ki, svop qaz tədarükü haqqında Azərbaycan, İran və Türkmənistan arasında imzalanmış razılaşma Bakı və Aşqabadın Xəzər dənizindəki istehsal müəssisələri arasında birbaşa əlaqənin təmin edilməsi üçün zəmin yaradır. Oksford Enerji Tədqiqatları İnstitutunun (nümayəndəsi, ekspert Culian Bouden bildirir: “İllik 10 milyard kubmetr qaz ötürmək qabiliyyətinə malik boru xətti ilə birləşmə həm Azərbaycan, həm də Cənub Qaz Dəhlizi üçün əlavə dayanıqlı qaz tədarükünü təmin edəcək. Birbaşa əlaqənin olması Xəzərin Türkmənistan tərəfində metan itkisi problemini həll edə bilər”. Onun sözlərinə görə, svop haqqında razılaşma Türkmənistan və Azərbaycan arasında Xəzər vasitəsilə birbaşa əlaqənin zərurətini azaltmır: “Bu razılaşma Türkmənistana qaz ixracını bir qədər artırmaq və Azərbaycana isə ehtiyac duyduğu qazın bir hissəsini əldə etmək imkanı verir. Enerji və qaz sahəsində regional əməkdaşlığı hər vasitə ilə alqışlamaq lazımdır”.
Onu da bildirək ki, İranla Türkmənistan arasındakı iki boru xəttindən yenisinin həcmi 12 milyard kubmetr, köhnəsinin isə 8 milyard kub metr qazı ötürməyə imkan verir. Hazırda üçtərəfli sazişdə ən çox marağı olan tərəflərdən biri də Türkmənistandır, çünki bu, ölkənin qaz ixracatını şaxələndirir. Türkmənistan əsas qaz satışını indi Çinə edir və Hindistan istiqamətində də yeni qaz kəməri tikilir. Azərbaycan vasitəsiylə Türkiyəyə sonra isə Qərbə qaz satmaq isə bu ölkə üçün üçüncü ehtiyat istiqamətdir. Türkmənistan qazını Avropaya çıxarmaq üçün ən yaxşı layihə “Transxəzər” qaz kəməri layihəsi ola bilər ki, bu kəmər üçün isə təqribən 8-10 milyard dollar xərc tələb olunur. Amma svop müqavilə üzrə həcmlər artırılsa, onda “Transxəzər”ə ehtiyac qalmayacaq. Xatırladaq ki, İranla ortaq sərhədə malik Türkmənistan qaz ehtiyatlarına görə dünyanın 4-cü ölkəsidir. Türkmənistan hazırda Çinə lazım olan qazın tən yarısını təchiz edir. Rusiyanı çıxmaq şərtilə Türkmənistanın öz qazını Avropaya çatdırması üçün infrastrukturu yoxdur. Amma indi Azərbaycan türkmən tərəfi üçün belə şərait yaradır. Bundan başqa, hələ ötən il “Trans Caspian Resources, Inc”şirkəti Türkmənistan və Azərbaycan arasında 78 kilometrlik qaz kəməri ideyasını təqdim edib. Qurumun məşvərət komitəsinin direktoru Natali Kostello bildirib ki, ideya Türkmənistanın mövcud dəniz platformalarının Azərbaycandakı eyni platformalarla birləşdirilməsindən ibarətdir: “İldə 10-12 milyard kubmetr buraxılış gücündə olan bu qaz kəməri Türkmənistanda hasil edilən qazı Cənub Qaz Daz dəhlizilə birləşdirəcək”. Öz növbəsində, “Türkmənqaz” Dövlət Konserninin rəhbəri Batır Amanov bəyan edib ki, Türkmənistan Avropaya qaz nəql etmək istəyir. Azərbaycan bunun üçün müvafiq imkanlar yaradır.
Tahir TAĞIYEV
