Azərbaycanın əsas ticarət tərəfdaşları sırasında yer alan Rusiya və Türkiyədə milli valyutalar yenidən sürətlə dəyər itirir. Moskva birjasında dolların məzənnəsi 2022-ci ilin yazından bəri ilk dəfə 98 rubldan yuxarı qalxıb. Avronun məzənnəsi isə 107 rublu ötüb. Maliyyə analitikləri hesab edirlər ki, rublun zəifləməsinin fundamental səbəbləri Rusiyanın tədiyə balansının cari balansının mövsümi azalmasıdır.
Türkiyədə lirə kəskin şəkildə ucuzlaşmaqda davam edir. Birjalarda dollar-lirə nisbətində məzənnə rekordu yeniləyib, 27,42 səviyyəsinə qədər yüksəlib.
Avro-lirə məzənnəsi isə 30,06 səviyyəsini test edib. Son bir ayda isə lirə dollar qarşısnda 3,7% ucuzlaşıb. Türkiyə lirəsi paralel olaraq Azərbaycan manatı qarşısında da rekord şəkildə eniş edib. Azərbaycan Mərkəzi Bankının müəyyən etdiyiı məzənnəyə əsasən, 1 lirə 0,062 manata ticarət edilir. Rusiya və Türkiyədə milli valyutanın ucuzlaşması ixrac olunan məhsulların qiymətinə təsir göstərir. Belə ki, şirkətlər məhsulu istehsal edib anbarlara təhvil verəndən sonra alıcı onu yeni məzənnə ilə aldığı üçün ucuz başa gəlir. Lakin bu davamlı ucuzlaşma deyil. Anbarlarda məhsullar yeniləndikcə qiymətlər yeni məzənnəyə uyğun olaraq dəyişir. Bir sözlə rublun və lirənin məzənnəsi ucuzlaşan zaman məhsulların alışında müvəqqəti ucuzlaşma baş verir. Ona görə də indiki halda rubl və lirənin ucuzlaşması Azərbaycanın istehlak bazarına müəyyə təsir edə, idxal malalrını ucuzlaşdıra bilər. Qeyd olunduğu kimi hər iki ölkə qonşu olmaqla yanaşı, Rusiya Azərbaycanın əsas ticarət tərəfdaşlarından sayılır. Xüsusən də Rusiya qeyri-neft ixracımızda əsas yeri tutur. Azərbaycanın ümumi qeyri-neft ixracatının 36 faizə yaxını məhz şimal qonşumuzun payına düşür. Deməli, rublun məzənnəsi qeyri-neft ixracatımıza birbaşa təsir göstərən faktorlardandır. Rublun kəskin ucuzlaşması davam edəcəyi halda Azərbaycan məhsulları Rusiya bazarında bahalaşacaq və bu da qeyri-neft ixracatımıza təsir göstərəcək. Həmin məhsullar xeyli bahalaşacaq və bu da ixrac həcminə neqativ təsir edə bilər. Digər tərəfdən, rus rublunun dəyərsizləşməsi Rusiyada çalışan soydaşlarımızın gəlirlərinin azalmasında özünü göstərir. Rublun çox ucuzlaşması onların qazanclarının azalmasına səbəb olur. Hər il soydaşlarımız tərəfindən ölkəyə rəsmi və qeyri-rəsmi şəkildə böyük həcmdə pul göndərilir. Bu pullar rublla qazanılır və Azərbaycana köçürüləndə dollar və ya avro manata çevrilir. Bu zaman məzənnə fərqi onların da itkilərə məruz qaldığını göstərir.
Digər zərər Neft Fondunun Rusiyadakı aktivlərində yaranır. Fond investisiya siyasətinə edilmiş dəyişikliyə uyğun olaraq rus rublunu alaraq valyuta ehtiyatına daxil edib. Eyni zamanda, Fond Rusiyanın ikinci ən böyük bankı olan “VTB Bank”ın müəyyən səhmlərini alıb. Banka tətbiq edilən sanksiya nəticəsində həmin səhmlərin ucuzlaşaraq dəyərdən düşməsi də Azərbaycan tərəfi üçün zərər yaradır. Rublun dəyərdən düşməsi Rusiyada həmçinin ərzaq inflyasiyasını gücləndirir. Bunun nəticəsində isə, manatın möhkəmlənməsinə rəğmən, Rusiyadan Azərbaycana ərzaq inflyasiyası idxal edilir. Nəzərə alaq ki, Azərbaycanın ərzaq idxalında Rusiya ciddi paya malikdir. Türkiyə barədə də eyni fikirləri demək olar. Milli Məclisin deputatı Vüqar Bayramov bildirib ki, Türkiyədə lirə də yeni psixloji həddə yaxınlaşmaqdadır: “Ankaranın yeni iqtisadi siyasətinə rəğmən milli valyutanın ucuzlaşmasının qarşısını almaq mümkün deyil. Əslində, qısa müddətli dövrdə buna nail olmağın mümkünsüzlüyü öncədən də bəlli idi. Hər iki valyutaya təzyiqlər davam edir. Türkiyədə məzənnənin sadəcə orta müddətli dövrdə stabilləşəcəyi gözlənilir. Sanksiyalar isə rublu sıxmaqdadır. Bu baxımdan, Rusiya iqtisadiyyatı ilə bağlı pozitiv olmayan proqnozlar da valyuta bazarına təsirsiz ötüşmür. Sözügedən ölkələr Azərbaycanın əsas ticarət tərəfdaşlarındandır. Rusiya Azərbaycanın ən böyük idxalçı tərəfdaşı və qeyri-neft ixracatında əsas partnyordur. Türkiyə Azərbaycanın ümumi ticarət dövriyyəsində və eləcə də qeyri-neft ixracatında ikinci ən böyük tərəfdaşdır”. Qonşu ölkələrin valyuta bazarlarında baş verənlərin manatın məzənnəsinə təsirlərinə gəldikdə isə deputat bildirib ki, kursun müyyənləşməsində əsas iqtisadi faktorlar ölkəyə daxil olan valyutanın həcmi, eyni zamanda dövlət Neft Fondu tərəfindən hərraca çıxarılan valyutanın məbləğidir: “Amma xarici tərəfdaşlarımızda milli valyutaların məzənnələri də əslində iqtisadi faktorlardan biridir. Əsas ticarət tərəfdaşlarımızda milli valyutalarının dəyərsizləşməsi manatın nominal effektiv məzənnəsini möhkəmləndirir. Bu isə qeyri-neft ixracatına təsirsiz ötüşməyə bilər. Azərbaycanda hələ ki, məzənnə rejiminə keçirilməyib. Mərkəzi Bank prosesə birbaşa intervensiya etmək imkanlarını qoruyub saxlayır. Ona görə də bu il manatın məzənnəsinin necə dəyişməsi birbaşa Azərbaycan Mərkəzi Bankının mövqeyindən asılı olacaq”. Qeyd edək ki, il ərzində Azərbaycan daha çox məhsul ixracı həyata keçirəcək və bu da ölkəyə daha çox valyuta gəlişini təmin edəcək. Xüsusən də qeyri-neft sektoru üzrə gəlirlərin əhəmiyyətli artımı gözlənir. Bundan başqa, turizm üzrə Azərbaycana xaricdən xeyli həcmdə valyuta axır. Azərbaycan, neftlə yanaşı, artıq qaz satışından da gəlirlərini xeyli yüksəldib. Bu da manatın sabitliyində mühüm rol oynayır.
Ramil QULIYEV
