Bu günlərdə Ukrayna silahlı qüvvələri iki dəniz pilotsuz kateri ilə Novorossiysk hərbi dəniz bazasına hücuma cəhd edib. Rusiya Müdafiə Nazirliyi teleqram kanalında bildirib ki, hücum dəf edilib. Müdafiə Nazirliyi bildirir: “Hücumun dəf edilməsi zamanı hərbi-dəniz bazasının xarici reydini qoruyan Rusiya gəmilərinin standart silahlarından pilotsuz katerlər vizual olaraq aşkar edilərək atəşlə məhv edilib”.
Bununla yanaşı, sosial şəbəkələrdə Rusiyanın Qara dəniz sahilində yerləşən Novorossiysk limanında partlayışların baş verməsi əks olunan videolar yayılıb. Qeyd edək ki, Novorossiysk Rusiyanın Qara dənizdəki ən böyük ticarət limanlarından biridir. Bu liman Rusiya və Qazaxıstan neftinin daşınmasında mühüm rola malikdir. Azərbaycanın 1997-ci ildə istismara verilən ilk neft kəməri Bakı-Novorossiysk kəməri olub. Azərbaycan nefti şimal marşrutu üzrə bu kəmər vasitəsilə Novorossiysk limanına daşınıb və sonra dünya bazarına çıxarılıb. Novorossiysk limanı vasitəsilə, həmçinin, Türkiyə və Avropa ölkələrindən gələn yüklər Rusiya və Asiya ölkələrinin bazarına çıxarılıb və əksinə yüklər daşınıb. Ekpertlər hesab edir ki, limanın infrastrukturu vurularsa bu istiqamətdə problemlər daha da dərinləşdirəcək və Orta Dəhlizə tələbat daha da artacaq. Neft Araşdırmaları Mərkəzinin rəhbəri İlham Şaban “Amerikanın səsi” radiosuna deyib ki, Azərbaycan sonuncu dəfə Bakı-Novorossiysk neft kəməri ilə neft daşımasını 2020-ci ilin yanvarında həyata keçirib: “Rusiya-Ukrayna müharibəsi başlayandan bir ay qabaqdan Azərbaycan Novorossiyk limanından istifadə etmir. Belə ki, həm təhlükəsizlik, həm də kommersiya maraqları baxımından Novorossiysk limanı Azərbaycan neftinin daşınması üçün əhəmiyyətli deyil. Çünki Tixareks məntəqəsində Azərbaycan nefti Qazaxıstan və Rusiya nefti ilə qarışdırdığından “Urals” markası altında bazara çıxarılırdı. “Brent” markalı neftlə “Urals” markalı neftin satış qiymətləri arasında əvvəlcə 5 dollar, sonra isə 23 dollaradək fərq oldu. Bu səbəbdən həm təhlükəsizlik, həm də kommersiya maraqlarına görə bu gündədək Azərbaycan Rusiya terminallarından istifadə etmir”. Ekspert qeyd edir ki, Qazaxıstan neftinin 81 faizi Tengiz-Novorossiysk kəməri vasitəsilə bazara çıxarılır: “Qazaxıstan rəsmiləri ötən il ölkədə baş verən insidentlərdən sonra şaxələndirmə ilə bağlı bəyanatlar verdilər. Ancaq görünın fakt budur ki, maksimum 1,52 milyon ton neft daşımaq reallığındadırlar. Hətta 2023-cü ildə 67 milyon ton buraxıcılıq gücü olan Tengiz-Novorossiysk kəmərinin buraxıcılıq gücünü 82 milyon tonadək artırmaq barədə təkliflərə də baxılır. Qazaxıstan tərəfi də başa düşür ki, qısa müddət ərzində böyük həcmləri ayırıb Bakı-Tiflis-Ceyhan kəməri ilə bazarlara çıxarmaq qeyri-realdır”. Amma bu istiqamətdə qazax tərəfi fəal iş aparır. Qazaxıstanın ticarət və inteqrasiya naziri Jumanqarin Serik Makaşeviç bildirir ki, enerji sahəsində Qazaxıstan ilə Azərbaycan arasında əməkdaşılıq əlaqələri yüksələn xətlə inkişaf edir. O qeyd edir ki, Qazaxıstan 20 milyon ton neftini Bakı-Tiflis-Ceyhanneft boru kəməri ilə ixrac etməyi qarşısına məqsəd qoyub. Azərbaycanın SOCAR ilə Qazaxıstanın “KazMunayQaz” şirkətləri arasında imzalanmış sazişə əsasən, Qazaxıstan perspektivdə 1,5 milyon ton neftini tranzit üçün nəzərdə tutub.
Bunlar fonunda iqtisadçı Natiq Cəfərli hesab edir ki, Ukrayna ordusunun Novorosiysk limanına zərbə endirməsi və belə hücumların gələcəkdə mümkünlüyü Rusiyanın ixracını, əsas da neft ixracını sual altına salır: “Bundan başqa, qardaş Qazaxıstan da neftinin 80 faizdən çoxunu bu liman vasitəsilə ixrac edirdi. Hücumdan sonra neft 86 dollara çatdı. Ukrayna ordusunun uğurlu əməliyyatı Qazaxstan neftinin Bakı-Tiflis-Ceyhan ilə daha çox nəql edilməsinə səbəb ola bilər ki, bu da həm bizim üçün əlavə tranzit gəlirləri, həm də Qazaxstanın Rusiyadan asılılığının azalması deməkdir”. İqtisadçı hesab edir ki, Azərbaycanda neft hasilatının azalması fonunda bu məqam mühüm önəm kəsb edir: “Bizdə neft hasılatının pik dövrü 10-12 il əvvəl keçdi, indi hasilat hər il azalır və azalacaq. O zaman Qazaxıstan neftinin tranziti bir az kömək ola bilər”. Qeyd edək ki, Qazaxıstan prezidenti Qasım-Comərd Tokayev də Bakı-Tiflis-Ceyhan xəttinin yerləşdiyi Transxəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutunda neft nəqlinin həcmini ildə 20 milyon tona çatdırmağı planlaşdırdıqlarını açıqlayıb. SOCAR bu fonda Qazaxıstan neftini Bakı-Tiflis-Ceyhana qəbul etmək üçün 2022-ci ildə Səngəçal terminalının ərazisində toplayıcı boru kəmərləri şəbəkəsinin yenilənməsi istiqamətində mühüm layihələr həyata keçirib. Bu layihələr BTC-nin ötürmə gücündən istifadə səviyyəsini artırıb. Hadisələrin inkişaf axarı isə əslində, Azərbaycanın 20 milyon tondan da artıq qazax neftini dünya bazarlarına çıxarmağa hazır olduğunu göstərir. Belə ki, Azərbaycan Qazaxıstana 2023-cü ildə Bakı-Supsa kəməri ilə 5 milyon ton Qazaxıstan neftinin nəqlini təklif edib. Qeyd edək ki, Bakı-Supsa boru kəməri Xəzər neftinin Səngəçal terminalından Gürcüstanın Qara dəniz sahilində yerləşən Supsa limanına nəqli üçün nəzərdə tutulmuş boru kəməridir. Bakı-Supsa kəməri ilə neftin nəqli 2022-ci ilin yazında dayandırılıb. Hazırda bütün Azərbaycan nefti Bakı-Tiflis-Ceyhan kəməri ilə ixrac olunur. İndi qazax nefti Bakı-Supsa kəməri ilə ixrac edilə bilər. Bu, Azərbaycanın daha 5 milyon ton qazax neftini dünya bazarlarına çatdıra biləcəyini göstərir.
Ramil QULİYEV
