“İnflyasiyanın ikirəqəmli olması bizi düşündürməlidir. Ümid edirəm ki, ilin sonuna qədər inflyasiya birrəqəmli səviyyəyə düşə bilər”. Bunu prezident İlham Əliyev 2023-cü ilin 6 ayının sosial-iqtisadi yekunlarına həsr olunmuş müşavirədə bildirib.
Burada təbii səbəblərlə yanaşı, subyektiv səbəblərin də olduğunu diqqətə çatdıran dövlət başçısı deyib: “Onlar daha ciddi araşdırılmalıdır və ilin sonuna qədər atılacaq addımlarla bağlı təkliflər verilməlidir. Çünki Azərbaycanın bütövlükdə iqtisadi potensialı və iqtisadi sahədə əldə edilmiş nəticələr fonunda inflyasiyanın 12 faiz səviyyəsində olması, əlbəttə ki, arzuolunan deyil”. Azərbaycanın xarici ticarət həcmi, ixrac həcminin artması, dünya bazarlarında enerji resurslarının qiymətləri, hökumət tərəfindən görülən tədbirlər, əslində, ilin ikinci yarısında qiymət artımnın birrəqəmli həddə enmə ehtimalının yüksək olduğunu göstərir. Bu barədə danışmazdan öncə qeyd edək ki, əslində, inflyasiya bütün dünya iqtisadiyyatı üçün ciddi problemdir. Məsələn, Almaniya Mərkəzi Bankı olan Bundesbank Avropanın ən böyük iqtisadiyyatının bu il kiçiləcəyini və inflyasiyanın 2025-ci ildə 2 faizlik hədəfin üzərində qalacağını proqnozlaşdırıb. Almaniyada inflyasiyanın bu il 6,0 faiz olacağını proqnozlaşdıran Bundesbank qiymət artımlarının gələn il 3,1 faiz, 2025-ci ildə isə 2,7 faiz azalacağını proqnozlaşdırıb. Avstriyada inflyasiya ötən ilin sentyabr ayından bəri Avroməkanda ən yüksək səviyyədə qalmaqdadır. ABŞ da hələ yüksək inflyasiyadan əziyyət çəkən ölkələr sırasında yer alır. Ümumiyyətlə, inflyasiya ABŞ-dan Avstraliyaya qədər bir çox ölkələrin iqtisadiyyatı üçün ciddi problemə çevrilib və siyasətçilər hələ də bahalaşmanın öhdəsindən gələ bilmirlər. “New York Times” qəzetinin məlumatına görə, son dövrlərdə inflyasiyanın ən güclü artımı geosiyasi toqqumalarla bağlıdır. Bu fonda hökumətlər faiz dərəcələrini artırır, lakin bu dəyişikliklər yalnız inflyasiyanı pisləşdirir. Şimali Amerika, Avropa və başqa yerlərdəki mərkəzi banklar qarşıdan gələn faiz artımları barədə xəbərdarlıq edirlər, çünki inflyasiya yavaşlasa da, hələ də hədəfdən təxminən 2 faiz yuxarıdır. ABŞ Federal Ehtiyat Sistemi artıq əsas faiz dərəcəsini 5 faizdən bir qədər yuxarı qaldırıb. Avropa Mərkəzi Bankı, həmçinin avrodan istifadə edən 20 ölkə uçot dərəcəsini artırmağı planlaşdırır. Bu göstəricilər artıq 2001-ci ildən bəri rekord həddə çatıb. İngiltərə Bankı 13-cü dəfə uçot dərəcəsini artırıb. Lakin bütün bunlar hələ də inflyasiyanın öhdəsindən gəlməyə imkan vermir. Beynəlxalq Valyuta Fondunun hesabatına əsasən, dünya üzrə inflyasiya 7 faiz, inkişaf etməkdə olan ölkələr üzrə 8,6 faiz səviyyəsində proqnozlaşdırılır. İnflyasiyada tələb və təklif amilləri ilə bağlı qeyri-müəyyənlik yenə də yüksək olaraq qalır. Təbii ki, dünyada qiymət etımı Azərbaycana da təsir edir. Lakin ölkədaxili resurslar hesabına qiymət artımının qarşısının alınması ön planda yer alır. Rusiya “Qazprombank”ının Tədqiqatlar şöbəsinin rəis müavini, MDB ölkələri üzrə baş iqtisadçı Gülnarə Xaydarşina bildirir ki, Azərbaycanda inflyasiyanın azalması bütün seqmentlərdə - ərzaq, qeyri-ərzaq məhsulları və xidmətlər üzrə müşahidə olunur: “Ət, qarabaşaq yarması, yumurta, çörək, günəbaxan və qarğıdalı yağı, eləcə də meyvə-tərəvəz məhsullarının qiymət artımında daha yavaş artım müşahidə olunub. Qeyri-ərzaq seqmentində inflyasiya may ayında yavaşlamağa davam edib və taxta-şalban, kağız və noutbukların qiymətlərində yavaş artım olub. Eyni zamanda, ayaqqabıların, soyuducuların, kondisionerlərin və velosipedlərin qiymətlərində artım sürətlənməkdə davam edib ki, bu da güman ki, yayda müəyyən növ mallara tələbatın artması ilə əlaqədardır. Eyni zamanda, kirayə evlər, məişət texnikası və mənzillərin təmiri, eləcə də ictimai iaşə və kosmetika xidmətlərinin qiymətlərinin davamlı artması ilə azalma tendensiyası müəyyən qədər yumşaldılıb”.
Azərbaycanın xarici borc məsələsində vəziyyəti də ölkədə makroitisadi vəziyyətə müsbət təsir edir. Dünya Bankı xəbərdarlıq edir ki, inkişaf etmiş iqtisadiyyatlarda artan borclanma xərcləri inkişaf etməkdə olan ölkələrdə və xüsusən də daha həssas inkişafa malik ölkələrdə maliyyə dayanıqlılığının pozulmasına gətirib çıxara bilər. Aşağı gəlirli ölkələrdə maliyyə vəziyyətinin getdikcə qeyri-müəyyən hala gəlməsi həmin ölkələrdə maliyyə dayanıqlılığının təmin edilməsi üçün təcili tədbirlər görülməsini tələb edir. Eyni zamanda belə vəziyyət qiymət artımını da tətikləyir. Lakin Azərbaycada vəziyyət fərqlidir. Elə prezident İlham Əliyev 2023-cü ilin 6 ayının sosial-iqtisadi yekunlarına həsr olunmuş müşavirədə bu məqama toxunarkən bildirib: “Biz xarici dövlət borcunun idarə edilməsi istiqamətində də öz işimizi mənim bir neçə il bundan əvvəl verdiyim tapşırıqlar əsasında qurmuşduq. Mən bir neçə il bundan əvvəl demişdim ki, biz qarşıya hədəf qoymalıyıq və qoymuşduq ki, xarici dövlət borcumuz ümumi daxili məhsulumuzun 10 faizinin altında olsun, o səviyyədə olsun. Biz artıq bu hədəfə də çatdıq. Mütləq rəqəmlərdə bizim borcumuz cəmi 6,7 milyard dollardır və bu da ümumi daxili məhsulumuzun təxminən 10 faizini təşkil edir”. Xatırladaq ki, xarici borcun idarə olunması ilə bağlı xüsusi dövlət proqramı var. Həmin proqrama uyğun olaraq xarici borcun tənzimlənməsi həyata keçirilir. O baxımdan xarici borcun azalması bir tərəfdən borc öhdəliklərinin minimumlaşdırılması ilə bağlıdır, digər tərəfdən ÜDM-də xarici borcun payının azalması ilə bağlıdır. Yəni ÜDM-in daha böyük həcmdə artması ona nisbətdə xarici borcun həcmini azaldır. ÜDM-ə münasibətdə xarici borcun faizini müəyyənləşdirdiyimiz üçün, bu artım borcun ümumiyyətlə yaradılan dəyərlər payının azalmasına gətirir çıxarır. Bu konteksdən sözsüz Azərbaycan xarici borcun ÜDM-dəki payına görə ən yaxşı mövqeyə malik 10 ölkədən biridir. Eyni zamanda, MDB-də ən yaxşı mövqeyə malikdir. Bu hal inflyasiyanın azalmasına da təsir edir.
Ramil QULİYEV
