Azərbaycanda maliyyə sektorunda bank olmayan kredit təşkilatlarının (BOKT) fəaliyyəti həmişə xüsusi diqqət mərkəzində oub. Qeyd edək ki, BOKT xüsusi lisenziya əsasında kreditlərin verilməsi və qanunda nəzərdə tutulan fəaliyyət növlərini həyata keçirən ixtisaslaşmış kredit təşkilatıdır.
BOKT Mərkəzi Bankdan aldığı lisenziya əsasında təminatlı və təminatsız kreditlər vermək imkanına malikdir. Lisenziyası ləğv edilmiş bəzi banklar da sonradan BOKT kimi fəaliyyətlərini davam etdiriblər. Amma reallıq göstərir ki, müəyyən BOKT-lar fəaliyyətlərində çətinliklər yaşayır. Bu səbəbdən bəzi BOKT-ların fəaliyyətini dayandırması tamamilə gözləniləndir. Ümumiyyətlə, ölkədə 4 illik fasilədən sonra BOKT-ların sayı yenidən azalmağa başlayıb. Azərbaycan Mərkəzi Bankı son bir ildə 4 BOKT-un - "Union Kredit" ASC-nin, "Omni Finance", "Gold Finance" və "Viza Kredit" MMC-lərin lisenziyalarını ləğv edib, əvəzində isə yeni yaradılmış heç bir BOKT-a lisenziya verməyib. Hazırda ölkədə 52 BOKT var. Mərkəzi Bank bu xüsusda atdığı addımarı da şərh edib. Qurumdan “report”a bildirilib ki, BOKT-ların dayanıqlı idarəetməsi mütəmadi nəzarətdə saxlanılır və qanunvericiliyə müvafiq tədbirlər görülür: "Bu ilin ilk yarısında AMB-nin İdarə Heyətinin müvafiq qərarları ilə “Bank olmayan kredit təşkilatları haqqında” qanuna əsasən fəaliyyətində yol verilmiş pozuntuların aradan qaldırılması barədə nəzarət orqanının göstərişlərinə əməl edilməməsi ilə əlaqədar 3 BOKT-un lisenziyası ləğv edilib. Bununla belə BOKT sektorunun inkişafı diqqət mərkəzindədir və onların fəaliyyətinə dəstək göstərilir. Bu çərçivədə BOKT-lərin inkişafı strategiyasının formalaşdırılması istiqamətində zəruri tədbirlər həyata keçirilir, eləcə də sektorun nümayəndələri ilə qarşılıqlı dialoq formatında sektorun inkişaf perspektivləri, problemlər və onların həlli yolları mütəmadi müzakirə edilir. AMB cari çağırışları nəzərə alıb bu sahədə qabaqcıl ölkələrin müsbət təcrübələri əsasında “Bank olmayan kredit təşkilatları haqqında” qanuna dəyişikliklər layihəsini qanunvericilik hakimiyyəti orqanına təqdim edib və artıq həmin layihə 3-cü oxunuşda qəbul edilib. Layihədə, BOKT-lara yeni xidmətlərin həyata keçirilməsi imkanının verilməsi ilə bərabər, yeni normativ tələblər və fəaliyyətlərinin daha institusional qurulması çərçivəsində digər tələblər müəyyən edilib".hesab edilir ki, yeni tələblər müəyyən edildikdən sonra zəif BOKT-ların sıradan çıxması qaçılmaz olacaq. Yəni, ölkədə banklar kimi BOKT-larında sayında ciddi azalma gözlənilir. Məsələ ilə bağlı iqtisadçı-ekspert Rəşad Həsənov bildirir ki, Azərbaycanda BOKT-ların böyük əksəriyyəti kredit verilməsində məsuliyyətli dövr zamanı rəqabət aparmaq qabiliyyəti olmayan təşkilatlar idi və demək olar ki, bankların nəzdində fəaliyyət göstərirdi: “Həmin bankların bağlanması bəzi BOKT-ların da sonunu gətirdi. Eyni zamanda problemli kreditləri olan müştərilərin sayı həddindən artıq çoxdur. Bəzi BOKT-larda problemli aktivlərin xüsusi çəkisi 40-50 %-ə çatır, onların belə şəraitdə fəaliyyət göstərməsi mümkün deyil. BOKT-ların güzəştli kredit mexanizmlərindən istifadəsi də məhduddur. Bütün bunlar onların fəaliyyətinə səmərəsiz şərait yaradır. Banklar da əvvəlki dövrlə müqayisədə daha rəqabətli kredit siyasəti həyata keçirdiyi üçün məhdud imkanlara sahib olan BOKT-lar sıradan çıxır". Hesab edilir ki, BOKT-lar yalnız daha ucuz kredit verdikləri halda fəaliyyətlərini davam etdirə bilər. Amma buna BOKT-ların bir çoxunun imkanı yoxdur. O səbəbdən onların sayında azalma qaçılmaz sayılır.
Burada o da qeyd edilməlidir ki, BOKT-ların böyük əksəriyyəti bir qayda olaraq vəsaitləri banklardan cəlb edirlər. Belə olan halda onların kredit faizləri banklara nisbətən daha yüksək olur. Faizin çox olması o deməkdir ki, başqa banklardan kredit götürə bilməyənlər məcburən bu kredit təşkilatlarına müraciət edirlər. Deməli, həmin şəxslərin ödəniş qabiliyyəti daha aşağı olur. Bu da ölkədə problemli kreditlərin miqdarını artırır. Bu mənada bütövlükdə BOKT-lar üzərində nəzarətin gücləndirilməsi də zəruri hesab edilir. Banklar daha çox Mərkəzi Bankın təlimatlarına, normativ aktlarına əsasən kreditləşməni həyata keçirirlər və burada kreditləşmə ilə bağlı tələblər daha sərtdir. Çünki banklar öz vəsaitləri ilə yanaşı, əhalinin depozitləri hesabına da kreditləşmə həyata keçirirlər. BOKT-larda isə kreditləşmə zamanı daha çox səhmdar kapitalından istifadə olunur. Doğrudur, burada da normativ tələblər gözlənilir. Lakin BOKT-larda daha çox istehlak kreditləri və mikro kreditlər üstünlük təşkil edir. Vətəndaşlar həm banklardan, həm BOKT-lardan, həm də lombardlardan kredit götürə bilərlər. Lakin indi banklar daha məsuliyyətli kredit siyasəti həyata keçirdiklərindən onlara üz ttanların sayı artır. Bu şəraitdə BOKT-ların müştəriləri azaldığından onlara müraciət sayı da aşağı düşür. Belə vəziyyətdə daha çox sayda BOKT-un fəaliyyətini dayandırması istisna olunmur.
Ramil QULİYEV
