Məlumdur ki, kənd təsərrüfatı Azərbaycan iqtisadiyyatında mühüm rol oynayır. O, iqtisadi inkişaf və qeyri-neft sektorunun şaxələndirilməsinə böyük töhfə verir. Bu, həm də iş yerlərinin yaradılması üçün vacibdir.
Hazırda hökumət ölkədə bu sektorun inkişafına xüsusi diqqət edir. Lakin bir sıra faktorların kənd təsərrüfatına mənfi təsirləri də getdikcə artır. Məsələn, qlobal iqlim dəyişikliyi regiondakı digər ölkələr kimi Azərbaycanın da kənd təsərrüfatı sektoruna təsir edir. Temperaturun yüksəlməsi, su çatışmazlığı, torpağın deqradasiyası timsalında bu dəyişikliklər özünü qabarıq büruzə verir. Ona görə də sektor bu təsirlərə hazırlaşmalıdır. Mövcud şəraitdə aqrar sektordan istənilən məhsuladarlığın alınmasına təsir edən məqamlardan biri gübrə təminatı ilə bağlıdır. Lakin qlobal miqyasda bu xüsusda ciddi problemlrin olması və qymət artımı Azərbaycana da təsir edir. Hazırda dünyada gübrə çatışmazlığı və qiymət yüksəlişi müşahidə olunur. Buna səbəb Rusiya-Ukrayna müharibəsi, şimaal qonşumuza tətbiq edilən sanksiyalardır. Xatırladaq ki, Rusiya və Ukrayna müharibəyə qədər əsas gübrə ixracatçıları olub. Düzdür, qiymətlər son vaxtlar yenidən aşağı düşsə də, əvvəlkindən xeyli yüksəkdir. Özü də bu, təkcə əmtəə qiymətlərinə deyil, həm də gübrə kimi idxal mallarına aiddir. Keçən il gübrə qiymətləri pik həddə çatıb, yenidən aşağı düşdü. Lakin bu, hələ iki il əvvəl olduğundan təxminən iki dəfə bahadır. Ümumiyyətlə, Rusiya-Ukrayna müharibəsi dövründə ölkəmizə idxal edilən bir neçə məhsulun qiymətində artımın müşahidə edilməsi də göz önündədir. Qeyd edək ki, 2022-ci ildə dünyada ərzaq qiymətləri 2021-ci illə müqayisədə 18 faiz, gübrə qiymətləri isə 63 faiz artıb. Ümumdünya Ticarət Təşkilatının araşdırmasına əsasən, ərzaq qiymətləri 2022-ci ildə xeyli bahalaşıb, yanvar-may ayları arasında 19 faiz artıb. May ayından dekabra qədər 15 faiz ucuzlaşma baş verib. Ərzaq məhsullarının qiymətləri 2021-ci illə müqayisədə illik müqayisədə 18%, o cümlədən taxılın qiymətləri 21 faiz artıb. Gübrələrin dəyəri il ərzində daha da artıb və artım 63 faiz təşkil edib. Belə vəziyyətdə ərzaq məhsullarının qiymətlərinin yüksək olması kənd təsərrüfatı istehsalının artımını stimullaşdırmalıdır. Bunun üçün əsas məsələlərdən biri də gübrə təminatıdır. Amma qeyd edək ki, Hesablama Palatası ötən il dövlət büdcəsindən kənd təsərrüfatı üçün istifadə edilən xərcləri araşdırarkən bəlli olub ki, Azərbaycanda həm gübrə, həm də keyfiyyətli toxun sortlarından yararlanma baxımından ciddi çatışmazlıqlar var. Palatanın açıqladığı rəqəmlərdən görünür ki, ötən il 1 milyon 344 min hektarlıq əkin sahəsinə gübrə verilib və bu zaman 122 min ton gübrədən istifadə edilib. Bu göstəricilərə dayanan hesablamaya əsasən, hər hektara təxminən 91 kiloqram gübrə verilib. Palata bildirib ki, həmin göstərici məhsuldarlığın artırılması üçün tələb olunan aqrotexniki normalardan kəskin ölçüdə azdır.
Gübrəyə tələbatın necə qarşılanması da diqqət çəkir. Təqdim edilən bilgilərə əsasən hesablanıb ki, ötən il ölkədə 338 min ton gübrəyə ehtiyac varmış, ancaq 122 min ton gübrədən istifadə o deməkdir ki, tələbatın cəmi 36.1 faizi qarşılanıb. Bu da torpağın verimliliyini azaldıb və dolayısıyla, idxaldan asılılığı artırıb. Son illər mineral gübrə bazarında qlobal dəyişikliklər baş verdiyini də gözardı etmək olmaz. Nəticədə, gübrələrin qiyməti kəskin yüksəlib. Beləcə, ərzağın da qiyməti bahalaşıb. Başqa sözlə, ərzaq məhsullarında qiymət artımlarının sürətlənmə səbəblərindən biri də gübrələrin daha baha əldə edilməsidir. Bunu nəzərə alan Hesablama Palatası öz araşdırmasında bildirib ki, hökumət həmin yöndə fəaliyyətini gücləndirməlidir. Çünki tələbata uyğun gübrə gətirilsə, verimlilik artsa, kənd təsərrüfatı məhsullarının idxalına da ehtiyac azalar. Qeyd edık ki, bəzi strateji məhsulların idxaldan asılılığı iqtisadi risklərlə yanaşı, siyasi risklər də doğurur. Bu, özəlliklə taxıl məhsullarına aiddir. Rəsmi rəqəmlər göstərir ki, ötən il qlobal taxıl böhranının baş verməsi Azərbaycanın bu məhsula xərclədiyi vəsaiti də çoxaldıb. Azərbaycana 2021-ci ildə xaricdən 1 milyon 148 min ton buğda gətirilmiş və buna toplam 332 milyon dollar xərclənmişdi. O vaxt buğdanın hər tonuna, ortalama, 289 dollar ödənmişdi. Ötən il bu rəqəm 338 dollara yüksəlib. Deməli, xaricdən gətirilən buğdanın tonu 17 faiz bahalaşıb. 2021-ci ilə aid rəqəmlərə görə, Azərbaycan idxal etdiyi buğdanın 95.3 faizini təkcə Rusiyadan gətirmişdi. “Azadlıq” radiosunun mlumatına əsasən, ötən il Qazaxıstandan 280 min ton buğda gətirilib və bu 2021-ci ilin göstəricisindən 5.3 dəfə çoxdur. Rusiyadan gətirilən buğda həcmi isə 8 faiz azalaraq, 1 milyon tona enib. Rusiyadan buğda idxalı 8 faiz azalsa da, bahalaşma üzündən, ötən il Azərbaycan Rusiyaya 2021-ci illə müqayisədə 17 faiz daha çox – 337.5 milyon dollar ödəyib. Beləcə, 2022-ci ilin nəticələrinə görə, Azərbaycana buğda idxalının 78 faizi Rusiyanın, 22 faizi Qazaxıstanın payına düşüb. Deməli, il ərzində Azərbaycanın buğda idxalında Rusiyanın payı 95 faizdən 78 faizə geriləyib. Hesablama Palatasının araşdırması yüksək keyfiyyətli toxumlarla təminat baxımından da çətinlikləri üzə çıxarıb. Ötən il dövlət büdcəsindən “toxum və ting istehsalının dəstəklənməsi” istiqamətində 8.4 milyon manat vəsait ayrılıb. İl boyunca bu vəsaitin cəmi 7.4 milyon manatından istifadə edilib. Xərclənən vəsaitin 89 faizi buğda və arpa toxumuna verilən subsidiyadır. Bu baxımdan, Hesablama Palatasının fikrincə, ölkəni yüksək keyfiyyətli toxumla təminat istiqamətində hökumətin fəaliyyəti yaxşılaşdırılmalıdır. Belə toxumlardan istifadə məhsuldarlığın artırılmasında şərtdir. Əks halda idxaldan asılılıq azalmaz və ərzaq güvənliyi artmaz. Açıqlanan məlumatlar göstərir ki, ərzaq təhlükəsizliyi baxımından önəmli sayılan buğda, arpa, kartof kimi məhsulların yüksək keyfiyyətli toxumlarına tələbat yerli istehsal hesabına ödənilə bilmir.
Tahir TAĞIYEV
