İqtisadi fəaliyyət azadlığı bazar iqtisadiyyatının əsas prinsipi, onun böyüməsi və inkişafı üçün əvəzsiz şərtdir. Bunsuz iqtisadi təşəbbüs mexanizmlərinin, rəqabətin, sahibkarlığın inkişafının, deməli, bazar iqtisadiyyatının və vətəndaş cəmiyyətinin fəaliyyəti mümkün deyil.
İqtisadi fəaliyyət azadlığı anlayışına hansı mənanın qoyulmasından, onun hansı meyarların əsas götürülməsindən, onun təmin edilməsində vasitələrdən, nəzəri yanaşmalardan, müvafiq dövlət orqanlarının onun müdafiəsi üzrə iş prinsiplərindən çox asılıdır. İqtisadi fəaliyyət azadlığının düzgün şərhi və dərk edilməsi sahibkarlığa dəstək strategiyalarının və proqramlarının hazırlanmasında mühüm rol oynayır.
İqtisadi və sahibkarlıq azadlığı uğurla təmin olunur
İqtisadi fəaliyyət azadlığı məsələsi 1995-cü ildə Azərbaycan Konstitusiyasının qəbulu ilə əhəmiyyətli dərəcədə yeniləndi. Ölkə rəhbərliyi isə bu məsələyə daim xüsusi diqqət yetirir, iqtisadi və sahibkarlıq azadlığının təmin edilməsini ən mühüm məsələ kimi irəli sürür. Çünki bu, iqtisadi inkişafın əsas təməl daşlarından biridir.
Mürəkkəb sosial-iqtisadi hadisə olmaqla, bəzilərinin azadlığı digərlərinin azadlığı ilə sıx bağlıdır və müvafiq olaraq, qaçılmaz məhdudiyyətlərə məruz qalır, ona görə də ondan sui-istifadəyə görə məsuliyyətlə balanslaşdırılmalıdır. İqtisadi fəaliyyət azadlığı həm də qanunla ayrılmaz şəkildə bağlıdır, ona təminat verən və qoruyan qanunların dəqiq icrasından asılıdır. Qanunların pozitiv vəziyyətdə icrası iqtisadi fəaliyyət azadlığının fəal şəkildə təsdiqlənməsinə və inkişafına imkan verir.İqtisadi fəaliyyət azadlığına müdaxilə cəhdlərinin tam aradan qaldırlmadığı şəraitdə təhdidlər və onlara qarşı mübarizə üsulları aktuallaşır. İqtisadi fəaliyyət azadlığının həyata keçirildiyi hüquq sferasında belə təhlükələrin hərtərəfli tədqiqi onların aşkar edilməsi və aradan qaldırılmasının səmərəliliyini artırmaq, hüquqi vəziyyəti yaxşılaşdırmaq, iqtisadi fəaliyyət azadlığının həyata keçirilməsi üçün lazımi şəraiti təmin etmək üçün zəruridir. O da xüsusi qeyd olunmalıdır ki, iqtisadi fəaliyyət azadlığının qorunması ümummilli vəzifədir və onun həllində bütün dövlət, yerli özünüidarəetmə orqanları iştirak etməlidir. Çünki iqtisadi fəaliyyət azadlığı iqtisadiyyatın mühərriki, dövlətin inkişafının əsas tərkib hissəsidir. Öz növbəsində, iqtisadi fəaliyyət azadlığı hakimiyyət, fərdin iqtisadi proseslər üzərində hökmranlığı, onlara nəzarətin qurulması, obyektiv şəkildə müəyyən edilmiş ictimai maraqlara uyğun olaraq iqtisadiyyatın inkişafında şüurlu iştirak deməkdir. Xüsusi mülkiyyətçinin iqtisadi fəaliyyət azadlığı onda təzahür edir ki, o, özü iqtisadi resurslar əldə edə, öz seçimi ilə məhsul və ya xidmətin istehsalını təşkil edə, bu məhsulu və ya xidməti sata və ya sata bilməyəcək, digər şəxslərlə hüquqi müqavilələr bağlaya bilər. Yəni şəxs, sahibkar öz fəaliyyətinin nəticələrinə sərbəst sərəncam verir. Azərbaycanda məhz iqtisadiyyat bu müstəvidə qurulub, tam liberal xarakter daşıyır. Ölkəmizdə bazar iqtisadiyyatının subyektləri tam seçim azadlığına malik olan şəxslərdir. Azad mülkiyyətçi öz fəaliyyətinin istənilən tənzimlənməsinə qarşıdır, ona dövlətin heç bir məcburi göstərişinə ehtiyac yoxdur. İqtisadi fəaliyyətin tam azadlığı dövlətin iqtisadiyyata mütləq müdaxilə etməməsidir. Hökumət yalnız qərarların fərdi seçiminin həyata keçirilməsinə və xüsusi mülkiyyətdən istifadəyə ən ümumi hüquqi məhdudiyyətlər qoyur, məsələn, narkotik vasitələrin istehsalına qadağa buna konkret nümunədir. Bazar iqtisadiyyatının ideal modelində iqtisadi fəaliyyət azadlığı təşkilatın əsas liberal prinsipi və bütün iqtisadi fəaliyyət növləri üzrə öz idarəetmə qərarları ilə bağlı bazar subyektləri arasında münasibətləri ifadə edir. Belə bir iqtisadiyyatda mülkiyyətçi xüsusi subyekt kimi çıxış edir və onun iqtisadi fəaliyyət azadlığının məzmununda heç bir problem qeydə alınmır.
Dövlət tənzimlənməsi də mühüm əhəmiyyət kəsb edir
Unutmaq olmaz ki, bazar iqtisadiyyatının əsas çatışmazlıqlarından biri qeyri-sabitlikdir. Hətta onun ən ardıcıl tərəfdarları da bununla razılaşır. Bazar iqtisadiyyatı tsiklik inkişaf edir, dövri olaraq, iqtisadi artım həddindən artıq istehsal böhranları ilə üzləşir.
İqtisadi böhranların mahiyyətini öyrənən ekspertlər bu fonda bazar iqtisadiyyatının dövlət tənzimlənməsinin də zəruriliyinə diqqət edirlər. Bazar mexanizmi dövlət tənzimlənməsi olmadan inkişaf edə bilməz. Yəni, bazar mexanizminin fəaliyyət göstərməsi, iqtisadi və sosial problemlərin həlli üçün normal şəraitin təmin edilməsi məqsədilə təsərrüfat subyektlərinin fəaliyyətinə və bazar şəraitinə dövlətin təsiri vacibdir. İqtisadiyyatın dövlət tənzimlənməsi müxtəlif formalara malikdir: fiskal, monetar, inzibati. Bu, bazar mexanizminin çatışmazlıqları ilə əlaqədardır: 1. Bazar iqtisadiyyatının inkişafı istər-istəməz istehsalın təmərküzləşməsi və inhisarçılığın yaranması ilə müşayiət olunur. Monopoliya durğunluğa gətirib çıxarır və tərəqqinin qarşısını alır. Əgər 4 istehsalçı satışın 80%-nə nəzarət edirsə, deməli, bazar inhisardadır. Bu inhisarın qarşısı isə dövlət müdaxiləsi ilə alına bilər. Bazar iqtisadiyyatı əsas iqtisadi qanunların: məsrəf, tələb və təklif, rəqabət və digər məqamlara görə qeyri-sabit fəaliyyət göstərən sistemdir. Onun sabitliyi dövlət sayəsinə mümkündür. Bazar iqtisadiyyatı istehsalçıların gəlirlərinin differensiallaşdırılması ilə xarakterizə olunur. Amerika Birləşmiş Ştatlar 1930-cu illərin Böyük Depressiyasından sonra bu yolla gedir. 20-ci əsr Amerika Birləşmiş Ştatlarının iqtisadiyyatı əsasən liberal bazar iqtisadiyyatıdır, onun tənzimlənməsində federal, əyalət və yerli hökumət mühüm rol oynayır. Bu gün milli məhsulun təxminən 4/5-i bazar sistemi, qalan hissəsi isə hökumətin himayəsində istehsal olunur. Hökumət həmçinin iqtisadiyyatın özəl sektorunda gəlirlərin yenidən bölüşdürülməsinə yönəlmiş bir sıra sosial sığorta və rifah proqramları həyata keçirir. Bunlar fonunda dövlətin ən mühüm iqtisadi funksiyalarından bəzilərini belə qeyd etmək olar: 1. Bazar sisteminin səmərəli fəaliyyət göstərməsinə şərait yaradan qanunvericilik bazasının və əlverişli iqtisadi mühitin yaradılması.2. Rəqabətin qorunması. Azad sahibkarlıq sisteminin, tələb və təklif qanunlarının rəqabətdən asılı olduğunu əsas götürərək, dövlət “oyun qaydalarını” müəyyən edərək onu təmin etməklə rəqabəti həvəsləndirir və qoruyur, iqtisadi mübahisələrin həllinə kömək edir. 3. Dövlət iqtisadi siyasəti vasitəsilə makroiqtisadi tarazlığın və iqtisadiyyatın inkişafında sabitliyi təmin edilir. 4. İstehsalın səmərəliliyini artırmaq məqsədilə resursların bölüşdürülməsinə təsir dövlət siyasətinin mühüm tərəfidir. 5. Sosial ədalətin təmin edilməsi məqsədilə gəlirlərin yenidən bölüşdürülməsi: mütərəqqi vergitutma, əhalinin aztəminatlı təbəqələrinin dəstəklənməsi kimi məqamlar burada mühüm rol oynayır.
Tahir TAĞIYEV Yazı Azərbaycan Respublikasının Medianın İnkişafı Agentliyinin maliyyə dəstəyilə çap olunur.
