Məlumdur ki, dünya iqtisadiyyatı bütöv mürəkkəbliklər və ziddiyyətlər sistemidir, onun subyektləri təbii-coğrafi, siyasi, iqtisadi, sosial və tarixi şəraitdə fərqlənən dövlətlərdir. Hər bir ölkə özünəməxsus şəkildə unikaldır və dövlətlər arasında əməkdaşlığı getdikcə daha da inkişaf etdirərək dünya iqtisadiyyatına müəyyən töhfələr verir.
Qeyd edək ki, dinamik dəyişən dünyanın xüsusiyyətlərindən biri regional səviyyədə siyasi, iqtisadi və digər əlaqələrin inkişafıdır. Bu, bəzi qlobal inkişaf problemlərinin həlli üçün səylərin əlaqələndirilməsi yox, xarici dünya ilə dialoqda kollektiv tərəfdaşlıq sxemlərinin formalaşdırılması modelləri deməkdir.
Dünyada ölkəmizə maraq artan xətt üzrə inkişaf edir
Dünya birliyi ölkələrinin inteqrasiya prosesi iki istiqamətlə səciyyələnir: dünya iqtisadiyyatına inteqrasiya və iqtisadi artıma nail olmaq vasitəsi kimi getdikcə populyarlaşan regional iqtisadi birliklər. Dünya iqtisadiyyatının inkişafı ilə xarici ticarət dövriyyəsinin böyük hissəsi iqtisadi inkişaf səviyyəsi yüksək olan, təxminən eyni iqlim şəraitində yerləşən ölkələrin payına düşür. Hər bir ölkənin iqtisadi münasibətlərin inkişafındakı yeri idxal və ixrac münasibətləri ilə müəyyən edilir ki, burada dövlətin ixrac imkanları onun sosial-iqtisadi inkişafı nəticəsində həlledici rol oynayır, iqtisadiyyatın əsas göstəriciləri onun səviyyəsi isə öz əksini tapır. Ölkənin iqtisadi inkişaf səviyyəsi nə qədər yüksək olarsa, əmək məhsuldarlığı da bir o qədər müsbət meyllərə malik olur, beynəlxalq mübadilə üçün təklif olunan məhsulların istehsal xərcləri isə azalır.
Bununla belə, istənilən ölkə, hətta iqtisadiyyatı ən aşağı səviyyədə olsa belə, müəyyən əmtəə istehsal edə bilər ki, onların xərcləri müxtəlif səbəblərdən iqtisadi inkişaf səviyyəsi yüksək olan ölkədəkindən aşağı ola bilər. Beləliklə, beynəlxalq əmək bölgüsü əsasında dövlətlər arasında sərfəli əmtəə mübadiləsi ölkələr arasında müxtəlif iqtisadi əlaqələrin əsasını təşkil edir. Bu mənada XX əsrin son onilliyi inteqrasiya prosesində heyrətamiz sürətlənmə ilə yadda qaldı. İnformasiya, ideyalar, texnologiya, mallar, xidmətlər, kapital, insanların bilgi mübadiləsi, eləcə də ölkələr arasında birgə fəaliyyətin həyata keçirilməsi sayəsində iqtisadi sistemlərin və cəmiyyətlərin artan qarşılıqlı əlaqəsi, şübhəsiz ki, daha geniş inteqrasiya prosesinə - qloballaşma prosesinə gətirib çıxarır. İnternetin yaranması və texnoloji tərəqqinin intensivləşməsi qloballaşmanın ən bariz və parlaq nümunəsinə çevrilib və bununla da xüsusilə rabitə texnologiyaları sahəsində inanılmaz dəyişikliklərə səbəb olub. İnteqrasiya iqtisadi inkişaf və yoxsulluğun azaldılması üçün müsbət amildir. Regional inteqrasiyaya gəlincə, bu, yeni bir hadisə deyil. O da həqiqətdir ki, müxtəlif dövrlərdə bu ya sürətlənib, ya da ləngiyib. Əlslində, qlobal iqtisadi inteqrasiya XX əsrin əvvəllərində baş verdi, lakin müharibənin başlanması və kəskin iqtisadi tənəzzül ölkələri dünya bazarlarından geri çəkilməyə məcbur etdi. Bu gün artan inteqrasiya inkişaf etməkdə olan ölkələr üçün geniş imkanlar təqdim edir. Azərbaycan da bu prosesdən faydalanır. Məsələn, Avropa ilə iqtisadi inteqrasiya ölkəmizə böyük dividendlər qazandırır. Söhbət ilk olaraq enerji məhsullarının yüksək realiziasiyaya malik Avropada istehlakından gedir. Hazırda təhlükəsiz, sabit enerji təchizatı mənbə və marşrutlarının diversifikasiyasına, xüsusilə yaşıl enerjinin inkişafına əsaslanan yeni qlobal enerji landşaftı formalaşır. Bu prosesdə Azərbaycan da fəal iştirak edir. ölkəmiz bu yeni mərhələyə regional və Avropa miqyasında enerji təhlükəsizliyindəki strateji mövqeyini möhkəmləndirəcək təşəbbüslərlə daxil olur. Cənub Qaz Dəhlizinin genişləndirilməsi, “Həmrəylik Halqası” layihəsində iştirak, həmçinin bərpaolunan enerji mənbələrinin inkişafı və tədarükü ilə bağlı layihələr bunun bariz göstəricilərdir. Əlavə qaz tədarükü üçün infrastrukturların ötürücülük gücünün artırılmasının, bu məqsədlə tərəfdaş ölkələrin əlaqələndirilmiş fəaliyyət Avropanın Azərbaycana marağını artırır.
Ölkəmizdə inteqrasiya prosesi uğurla idarə olunur
O da mühüm həqiqətdir ki, inteqrasiya prosesinin məqsəd və vəzifələrinə nail olmaq üçün ölkələrə əlavə institusional strukturlar və siyasətlər lazımdır. Tədbirlərin ardıcıllığı bu proseslə bağlı risqi minimuma endirməyə xidmət edir.
Düzgün iqtisadi siyasətlər və lazımi institusional strukturlar mövcud olduqda, yeni imkanlardan istifadənin faydaları diqqətlə təhlil edilməli olan potensial risk və xərclərdən xeyli üstün olacaq. Məsələn, belə şərtlər olmadığı halda ölkədə iqtisadi vəziyyət son dərəcə qeyri-sabit ola bilər ki, bu da bütün dünyada bir çox insanların qorxusuna səbəb olur və buna görə də inteqrasiya prosesini şübhə altına alır. İnteqrasiyaya qarşı çıxan ictimaiyyət onun həyat tərzinə, mədəniyyətinə, sağlamlığına, ətraf mühitə, miqrasiyaya, cinayətə və sairəyə təsirindən narahatdır. İnsani dəyərlər və maraqlar ön plana çıxır. Yanlış həyata keçirilən inteqrasiya strategiyasının nəticələrini aradan qaldırmaq çətindir və üstəlik, bəzi hallarda hətta geri dönməzdir, xüsusən də informasiya və telekommunikasiya ilə bağlı olanlar. Buna görə də, istənilən inteqrasiya prosesində diqqət ondan necə imtina etmək deyil, onu ən yaxşı şəkildə necə idarə etmək və ondan faydalanmaqdır. Yuxarıda deyilənlər inteqrasiya birliklərinin formalaşmasında dünya təcrübəsindən ibrət dərslərinin çıxarılması, inteqrasiya proseslərinin güclənməsinə və onların idarə olunmasının təkmilləşdirilməsinə kömək edən amillərin təhlili, konkret inteqrasiyanın tərkib hissəsi olan ölkələr arasında iqtisadi qarşılıqlı fəaliyyət modellərinin qiymətləndirilməsi zərurətini əvvəlcədən müəyyən edir. Azərbaycan dünya iqtisadiyyatına inteqrasiyada bunları nəzərə alır. Müasir qlobal inteqrasiya şəraitində dövlətlərin yeni iqtisadi ittifaqlar yaratması üçün müəyyən təcrübə, siyasi motivlər, coğrafi yerləşmə, qurulmuş iqtisadi əlaqələr, tarix və mədəniyyətin müəyyən ümumiliyi ilkin şərtlər rolunu oynayır. Azərbaycan bu prosesi də diqqətə alır. Məsələn, türk dünyası ilə iqtisadi inteqrasiyada qeyd olunan faktorlar ön planda yer alır. Amma digər dünya ölkələri ilə inteqrasiya istiqamətində də müvafiq addımlar atılır.
Ramil QULİYEV Yazı Azərbaycan Respublikasının Medianın İnkişafı Agentliyinin maliyyə dəstəyilə çap olunur.
