Son valyuta hərraclarında Azərbaycan banklarının dollara tələbinin kəskin şəkildə azalması müşahidə olunur. Məsələn, iyunun 22-də Mərkəzi Bankda növbəti valyuta hərracı keçirilib. Hərracda tələb 20,5 milyon dollar təşkil edib və tam təmin olunub. Manatın ortaçəkili məzənnəsi isə hərracda yenə 1,7 səviyyəsində formalaşıb. Onu da qeyd edək ki, hərracda daha çox miqdarda dollar təklif olunsa da, buna tələb olmayıb.
Ümumiyyətlə, cari ilin 5 ayında Mərkəzi Bankda keçirilən valyuta hərraclarının 98 faizində tələb təklifdən az olub. 2018-ci ildən bəri ilk dəfədir cari ilin ötən dövründə banklar tərəfindən nağd dolların alışları satışları üstələyib. Bu dövrdə mütəşəkkil banklararası valyuta bazarının həcmi ötən ilin eyni dövrü ilə müqayisədə 45 faiz çox olub. Manatın nominal effektiv məzənnəsi 2022-ci ildə 8,4 faiz, 2023-cü ilin 5 ayında isə 5,1 faiz möhkəmlənib. Son aylarda mövsümi amillər də inflyasiyaya azaldıcı təsir göstərir. Beləliklə, manat nominal effektiv məzənnə baxımından dollar qarşısında möhkəmlənir. Hesab olunur ki, Mərkəzi Bank müdaxilə etməsə, Azərbaycanda dollar kəskin ucuzlaşa bilər. Ekspertlər 2017-ci ilin martından manatın məzənnəsinin inzibati yolla müəyyən edildiyini bildirir. Həmin dövrdən 1 dollar 1 manat 70 qəpiyə bərabərdir. Hökumət manatın “üzən məzənnə” siyasətinə 2016-cı ildən keçdiyini bildirsə də, artıq altı ildən çoxdur məzənnədə heç bir dəyişiklik olmur. Amma o da faktdır ki, Azərbaycanın milli valyutasının arxasında ölkənin əmtəələri dayanır. Belə ki, ölkənin ixracı nə qədər artırsa və strateji məhsullar nə qədər çoxalırsa, manat da o qədər möhkəmlənir. Qeyd edək ki, son zamanlar Azərbaycanın qeyri-neft sektorunun ixracı dəfələrə artıb. Ötən il qeyri-neft ixracı 3 milyard dolları ötüb. Bu artan dinamika üzrə gedir. Xatırladaq ki, bu ilin yanvar-may aylarında Azərbaycan 1 milyard 465,85 milyon dollar dəyərində qeyri-neft məhsulları ixrac edib. Təkcə may ayında isə qeyri-neft ixracının dəyəri 278,25 milyon dollar olub ki, bu da 1 il əvvələ nisbətən 25,8 % çoxdur. Son 5 il ərzində Azərbaycanın qeyri-neft məhsullarının ixracı 11,3 milyard dollar təşkil edib. Bundan başqa, enerji məhsullarının qiyməti nəzərdə tutulduğundan hələ də yüksəkdir. Məsələn, son məlumatlara əsasən, dünya bazarında “Azeri Light” markalı Azərbaycan neftinin 1 bar”elinin qiyməti 2,03 dollar, yaxud 2,59 faiz artaraq 80,28 dollar təşkil edib. Azərbaycanın builki dövlət büdcəsində bir barel neftin orta qiyməti 60 dollardan hesablanıb. Dolların xaricə çıxarılması məsələsində də nəzarət özü sözünü deyir. İqtisadçı Natiq Cəfərli bildirir ki, dolların satışına və alışına, ölkədən çıxarılmasına hökumət məhdudiyyət qoyub: “Ölkədən dolların çıxarılmasına müəyyən məhdudiyyətlər var. 20 mindən yuxarı dollar köçürəndə o qədər sənəd tələb edirlər ki, o sənədlərin yığılması özü bir iş sayılır”. İqtisadçının sözlərinə görə, məhdudiyyətləri və manatın məzənnəsinin sabit qaldığını nəzərə alaraq əvvəllər öz yığımlarını valyutada saxlayan vətəndaşlar onu manata çevirməyə başlayıblar: “Bunun da ən böyük səbəblərindən biri o oldu ki, valyutada depozitlərdə faiz ortalama 1.5 civarındadır, amma manatla depozitlərdə ortalama 10 faizdir. Ona görə də insanlar dollarda olan vəsaitləri manata çevirib depozitə yerləşdirirlər. Bu da müəyyən təsir göstərir”. Ekspert deyir ki, Azərbaycanda valyutanın məzənnəsi inzibati qaydada tənzimlənir: “Mərkəzi Bank bir məsələdə haqlıdır ki, əgər Azərbaycan “üzən məzənnə”yə keçsəydi, manatın möhkəmlənməsini görə bilərdik. Amma “üzən məzənnə”yə keçmək üçün yüzlərlə valyuta alıb-satan oyunçu lazımdır. Bizdə isə bir oyunçu var, bu da Dövlət Neft Fondudur”.
Azərbaycan manatı möhkəmləndiyi halda qonşularımızda vəziyyət fərqlidir. Region valyutaları dəyər itirməkdədir. Son 1 ayda dollara nisbətən Türkiyə lirəsi 18,7 faiz, Rusiya rublu 5,9 faiz, Gürcüstan larisi 3,1 faiz, Qazaxıstan təngəsi isə 1,2 faiz ucuzlaşıb. ABŞ valyutasının qlobal bazarda güclənməsi region valyutalarına da təsirsiz ötüşmür. İqtisadçı-ekspert Vüqar Bayramov bildirib ki, region valyutalarının ucuzlaşması fonunda istehlak bazarlarında da qiymət artımları müşahidə olunur. Rusiya rəsmi statistikasında şimal qonşumuzda inflyasiya səngiməsi görünsə də, rublun ucuzlaşması idxal olunan malların qiymətinə təsirsiz ötüşmür. Türkiyədə isə inflyasiya ilə mübarizə əsas hədəf olaraq qalmaqdadır. Bu fonda Türkiyənin Mərkəzi Bankı faiz dərəcəsini az qala iki dəfə artıraraq 15 faizə çatdırıb. Qeyd edək ki, Türkiyədə illik istehlak qiymətlərinin inflyasiyası son iki onillikdəki 85.5 faizdən düşüb, lakin may ayının məlumatına görə hələ də 39.6 faizdir.Türkiyə Mərkəzi Bankının bəyanatında deyilir ki, ölkədə inflyasiyanı artıran faktorlar qalır və buna görə də inflyasiyanın başqa ölkələrdə azalmasına baxmayaraq, Türkiyədə inflyasiya artır. Bu səbəbdən Türkiyə Mərkəzi Bankı faiz dərəcəsini artırır. Bütün bu dəyişikliklər “Goldman Sachs” bankının keçmiş əməkdaşı Hafize Qaye Erkan Mərkəzi Banka rəhbər təyin ediləndən sonra baş verir. Bankın bəyanatında deyilir ki, faiz dərəcəsinin qaldırılmasından məqsəd inflyasiyanın mümkün qədər tez endirilməsidir. Bu da qeyd olunur ki, bu proses davam edəcək və nəticədə ölkənin inflyasiya perspektivlərində əhəmiyyətli yaxşılaşma baş verəcək. Hələlik isə qardaş ölkədə də dolların bahalşaması baş verir. Ölkəmizdə isə tədiyə balansında profisit və əsas tərəfdaş ölkələrdə kursun dəyişməsi manatın nominal effektiv məzənnəsini bu ilin 5 ayında 5,1 faiz möhkəmləndirib. Qeyd edək ki, tədiyə balansındakı profisitin əsas səbəbi enerji məhsullarının ixracatıdır. Qeyri-neft ixracatı üzrə əsas tərəfdaşlarımızda milli valyutaların ucuzlaşması isə Azərbaycanın enerjidən kənar məhsullarının həmin ölkələrdə bahalaşmasına səbəb olur. Qonşu ölkələrin valyuta bazarlarında baş verənlərin manatın məzənnəsinə təsirinə gəldikdə isə, hazırda valyutaya olan tələbin əhəmiyyətli hissəsi Dövlət Neft Fondu tərəfindən ödənilir.
Ramil QULİYEV
