Bu gün Azərbaycanda nağdsız ödənişlərin payı 2018-ci ildəki 18,18 faizlə müqayisədə 51 faiz təşkil edir ki, bu da son 5 il ərzində 5 qat artımdan xəbər verir. Beləliklə, Azərbaycanda nağdsız ödəniş sistemlərinin payı durmadan artır.
Səbəblərdən biri rəqəmsal innovasiyalar dövründə qlobal maliyyə bazarlarının transformasiyaya məruz qalmasıdır. Bu isə öz növbəsində yeni nağdsız ödəniş həllərinin tətbiqi ilə nəticələnir ki, ölkəmiz də bu trenddən kənarda qalmayıb.
Azərbaycanda ilk rəqəmsal həllərin tətbiqinə 2019-cu ildən etibarən başlanılıb. Hesablamalar göstərir ki, 2022-ci ildə kartlarla ölkə daxilində ödənişlərin həcmi 55,980 milyon manat təşkil edib. Bu rəqəm 2023-cü ildə daha da artıb. İlin ilk 3 ayının göstəricilərinə əsasən, ölkədaxili kart ödənişlərinin ümumi dəyəri 17,556 milyon manata çatıb ki, bu da ölkənin rəqəmsal ödəniş ekosistemində əhəmiyyətli artımın göstəricisidir. Göründüyü kimi, Azərbaycanda 2022-2023-cü illər arasında nağd ödənişlər hələ də əhəmiyyətli paya malik olsa da, nağdsız əməliyyatların davamlı artımı müəssisələr və fiziki şəxslər tərəfindən rəqəmsal ödəniş üsullarının getdikcə daha çox mənimsənilməsindən xəbər verir. Nağdsız ödənişlərə keçid rahatlıq, təhlükəsizlik və gücləndirilmiş şəffaflıq da daxil olmaqla çoxsaylı üstünlüklər təklif edir, ümumi səmərəliliyinə töhfə verir. Milli Məclisin deputatı Tahir Mirkişili qeyd edir ki, son 1 ildə 460 milyon dəfə əməliyyat həyata keçirilib. Hazırda ölkədə ödəniş kartlarının sayı 13,6 milyondur. Son 5 ildə kart əməliyyatları 8 dəfə artıb. O bildirib ki, ödəniş əməliyyatlarının tənzimlənməsi zərurəti var və bu məqsədlə qanunverici orqana "Ödəniş xidmətləri və ödəniş sistemləri haqqında" yeni qanun layihəsi təqdim edilib. Qanun 9 fəsil, 68 maddədən ibarətdir. Bununla Azərbaycanda ödəniş xidmətlərinə 7 xidmət aid ediləcək. Sənədə əsasən, həmin xidmətlər aşağıdakılardır: ödəniş hesabı üzrə pul vəsaitinin nağd formada mədaxili və ya məxarici əməliyyatlarının aparılması; kredit köçürməsi, birbaşa debitləşmə, ödəniş kartı və ya digər oxşar ödəniş alətləri ilə ödəniş əməliyyatlarının icrası; ödəniş alətlərinin emissiyası və ödəniş əməliyyatının ekvayrinqi; pul köçürməsi; elektron pulun emissiyası və elektron pul ilə ödəniş əməliyyatlarının icrası; ödəniş əməliyyatlarının aparılması üçün vasitəçilik xidməti; hesab üzrə məlumat xidməti. Ekspertlər qeyd edir ki, nağdsız ödənişlərə əhalinin inamını və etibarını artırmaq üçün ödənişlərdə təhlükəsizlik yüksək səviyyədə olmalıdır. Mərkəzi Bankın kibertəhlükəsizliklə bağlı yeni qəbul etdiyi strategiya bankların İT ödəniş sistemlərinin təhlükəsizlik tələblərini artırır.
Onu da qeyd edək ki, nağdsız ödənişlərin miqyasının artırılması məqsədlə Vergi Məcəlləsinə, “Nağdsız Hesablaşmlar haqqında” qanuna və digər qanunvericlik aktlarına müvafiq dəyişikliklər edilib. Elektron ödənişlərin daha rahat və asan aparılması üçün ən zəruri infrastrukturlar yaradılıb. Banklar tərəfindən təmin edilmiş elektron ödəmə vasitələrilə internet üzərindən kommunal xərcləri ödəmək, ticarət əmıəliyyatları aparmaq imkanları təmin edilib. Hazırda çoxfunksiyalı “ASAN ödəniş” sistemi cərimə, kommunal xidmət və digər ödənişləri qısa zamanda, təhlükəsiz və rahat şəkildə həyata keçirmək imkanı yaradır. Həmçinin, ölkə daxilində geniş ərazini əhatə edən “ASAN ödəniş” terminalları, nağdsız ödəmə vasitələri elektron ödənişlərin maneəsiz həyata keçirilməsini təmin edir. Elektron ödənişlər əhaliyə vaxta qənaət imkanı yaradır, nağd pul daşınmasının yaratdığı təhlükələrdən qoruyur, ticarət və xidmət obyeklərinə də saxta pullarla hesablaşmaların qarşısını alır. Eyni zamanda, vətəndaşların dövlət qurumlarına ödədiyi müxtəlif xidmət haqlarının hesabatlılığını təmin edir, şəffaflığa zəmanət verir. Bütün bu sistem sayəsində vergidən yayınmanın qarşısı alınır və büdcəyə daha çox vəsait toplanır, ölkə iqtisadiyyatında maliyyə intizamı güclənir. Nağdsız hesablaşmaların iqtisadi dövriyyədə xüsusi çəkisinin artması biznes əməliyyatlarının şəffaflaşmasını və dövlət gəlirlərinin artmasını şərtləndirir ki, bu da nəticə etibarilə büdcənin maliyyə imkanlarını artırır. Bu fonda nağdsız ödənişlərinin həcminin daha da artırılması ölkə hökumətinin xüsusi diqqət mərkəzindədir. İqtisadi İslahatların Təhlili və Kommunikasiya Mərkəzinin icraçı direktoru Vüsal Qasımlı qeyd edir ki, milli ödəniş sistemində 2026-cı ilədək rəqəmsal ödənişlərin 25 faiz artacağı, ümumi dövriyyədə nağdsız ödənişlərin payının isə 55 faizə çatacağı gözlənilir: "Həmçinin qeyd etmək istəyirəm ki, Beynəlxalq Valyuta Fondu Cənubi Qafqazda iqtisadiyyatda ortamüddətli perspektivdə 5-7 faiz artım proqnozlaşdırır. Maliyyə texnologiyalarının və bu sahədə menecmentin təkmilləşdirilməsi mühüm addımlardan biridir. Proqnozlara görə, 2023-cü ilin sonlarınadək qlobal səviyyədə rəqəmsal ödəniş tranzaksiyalarının dəyəri təqribən 6,7 trilyon dollar olacaq. 2023-cü ildə Azərbaycanda ümumi dövriyyədə nağdsız ödənişlərin xüsusi çəkisi 51 faizə çatacaq". “Ödəniş xidmətləri və ödəniş sistemləri haqqında” qanun bu prosesi daha da sürətləndirəcək.
Ramil QULİYEV
