Rusiya Xəzərdən yan keçən magistral yol çəkməyi planlaşdırır. Avtomobil yolunun tikintisi layihəsinin hazırlanmasında Rusiyanın “Avtodor” şirkəti iştirak edir. Dövlət şirkətinin rəhbəri Vyaçeslav Petuşenkonun sözlərinə görə, layihə ilə bağlı yekun qərar hələ verilməyib. Texniki-iqtisadi əsaslandırmaya da başlanılmayıb. Layihə iştirakçıları şərq və qərb dolama variantlarını nəzərdən keçirirlər.
Yanvarın sonunda baş nazir Mixail Mişustinin və baş nazirin müavini Marat Xusnullinin Türkmənistana işgüzar səfərinin yekunlarından sonra məlum olub ki, ölkələr birgə yol layihəsini - Xəzər dənizinin şərq sahili boyunca avtomobil yolunun tikintisini müzakirə edirlər. Belə bir layihənin hazırlanması qərarı logistika zəncirlərinin yenidən qurulması və yüklərin bir hissəsini Süveyş kanalı ilə deyil, Rusiya və İran vasitəsilə çatdırmağa imkan verən “Şimal-Cənub” Beynəlxalq Nəqliyyat Dəhlizinin yaradılması fonunda qəbul edilib. Bu, səyahət vaxtını əhəmiyyətli dərəcədə azaldacaq. Magistral xətti planlaşdırılmış Yekaterinburq-Samara-Saratov-Volqoqrad-Krasnodar Cənub-Qərb Ekspres yolu ilə qismən birləşdirilə bilər ki, bu da bir neçə qollu olacaq. Nəticədə çəkilən qollar həm Azov-Qara dəniz limanlarına, həm də Xəzər hövzələrinə gedəcək. Avrasiya İnkişaf Bankının (AİB) hesablamalarına görə, prioritet vəzifələrin həlli üçün təxminən 10 milyard dollar, “Şimal-Cənub” Beynəlxalq Nəqliyyat dəhlizinə isə bütün istiqamətlər üzrə tam gücü ilə çatmaq üçün 38,2 milyard dollar tələb olunacaq.
Maraqlıdır, ekspertlər Rusiyanın bu layihəsinin perspektivini necə dəyərləndirir?
“Şimal-Cənub” dəhlizi hazır olandan sonra cənubdan gələcək yüklərin Xəzərin şərq sahili boyunca daşınmasına nə ehtiyac var?”
Sözügedən məsələ ilə bağlı fikirlərini “Bakı-Xəbər”lə bölüşən iqtisad üzrə fəlsəfə doktoru Firdovsi Şahbazov Rusiyanın bu lahiyəsinə birmənalı yanaşmadı: “Məlum olduğu kimi, Ukrayna müharibəsi ilə əlaqədar Rusiya sanksiyalar altındadır. Bu isə həm də o deməkdir ki, Rusiyadan Avropaya gedən nəqliyyat yolları bağlıdır. Düzdür, Rusiyanın cənub qonşuları sanksiyalara qoşulmayıb. O cümlədən, Rusiya Azərbaycandan keçməklə “Şimal-Cənub” Beynəlxalq Nəqliyyat Dəhlizini reallaşdırır. Bu dəhliz tam hazır olandan sonra cənubdan gələcək yüklərin Xəzərin şərq sahili boyunca daşınmasına nə ehtiyac var? Üstəlik, İranla Rusiya arasında Xəzər dənizi vasitəsilə gəmilərlə də yüklər daşınır. O da məlumdur ki, sanksiyalar səbəbindən Çin öz məhsullarını Orta Asiya ölkələri və Azərbaycan vasitəsilə Avropaya daşıyır. Düzdür, bununla bağlı infrastruktur tam hazır deyil, eyni zamanda, yüklərin keçəcəyi ölkələrlə vahid gömrük tarifləri hələ müəyyən olunmayıb. Ancaq bu istiqamətdə proseslər gedir, təmaslar davam etdirilir. Bu isə o deməkdir ki, Şərq-Qərb marşrutunun daşımalarda payının zamanla ciddi şəkildə artacağı qaçılmazdır. Üstəlik, Qazaxıstan bir sıra səbəblərdən çalışır ki, yük daşımalarda, o cümlədən neft məhsullarının xarici bazara çıxarılmasında Rusiyadan asılılığını azaltsın. Təsadüfi deyil ki, Qazaxıstan neftinin BTC ilə ötürülməsinin həcmi artır. Xəzərin şərq sahili boyunca çəkiləcək yol Türkmənistandan başlamaqla Qazaxıstanın sahil zolağından keçməklə Rusiyaya birləşəcək. Ancaq nəzərə alsaq ki, Rusiya hələ uzun müddət sanksiyalar altında olacaq, o zaman bu layihənin rentabelliyi sual altında qalacaq. Rusiya üzərindən sanksiyalar götürülsə, o zaman Çin əvvəlki kimi Rusiya vasitəsilə yüklərin Avropaya daşınmasına önəm verə bilər. Ona görə ki, bir var yüklərin daşınmasında bir ölkə ilə gümrük razılaşması əldə edəsən, bir də var bir neçə ölkə ilə razılığa gələsən. Əlbəttə ki, bunlar fərqli məsələlərdir və daşıma xərclərinə birbaşa təsir göstərir. Bu baxımdan Çin üçün daşımalarda sərfəli variant Rusiyadır. Ancaq məsafə baxımından Qazaxıstandan keçməklə Azərbaycan-Gürcüstan vasitəsilə Avropaya yükləri daşımaq daha münasibdir. Çünki yol nisbətən qısadır. Ən nəhayət, Xəzərin şərq sahili boyunca avtomagistralın çəkilməsi və infrastruktur işlərinin görülməsinə hardasa 50 milyard dollar vəsait lazımdır. Bu vəsaiti kim ödəyəcək? Yolun keçəcəyi ölkələr (Türkmənistan, Qazaxıstan) buna vəsait ayırmaqda maraqlıdırmı? Ona görə də sözügedən layihənin həyata keçirilməsi o qədər də real görünmür”.
Vidadi ORDAHALLI
