Əmək bazarının beynəlxalq normalara uyğun tənzimlənməsi, maliyyə sferasında şəffaflıq göstəricilərinin yüksəlməsi Azərbaycan hökuməti üçün əsas prioritetlərdən biri hesab edilir. Lakin qeyd edilən müstəvidə müəyyən problemlərin mövcudluğu da birmənalı həqiqətdir.
Bunu BMT “DİM Dialoqları” təşəbbüsü çərçivəsində “2030-cu ilə doğru: Azərbaycanda sosial-iqtisadi inklüzivlik” mövzusunda keçirilən konfransda səslənən fikirlər də təsdiqlədi.
Qeyd edək ki, konfransda Dünya Bankının Azərbaycan üzrə ölkə meneceri Sara Maykl Azərbaycan iqtisadiyyatı ilə bağlı bəzi yeni rəqəmləri səsləndirib. O bildirib ki, Azərbaycanda 500 min muzdlu işçinin bank hesabı yoxdur və bölgədə onların sayı paytaxt Bakıdan çoxdur. Üstəlik, belələrinin qadınlar arasında sayı kişilərlə müqayisədə daha yüksəkdir: “Biz bölgələrdə əhali ilə söhbətləşəndə görürük ki, onlar bank hesabı açılmasının xərc tələb etdiyini düşünürlər. Ona görə də təşviqat aparmalı, bölgələrdə maliyyə savadlılığını artırmalıyıq. Digər problem insanların banklara güvəni ilə bağlıdır. İnsanlar banklara inanmır, o üzdən bank hesabı açmır. Biz bu yöndə də əhali ilə işləyirik. Azərbaycanda 500 min muzdlu işçinin bank hesabları yoxdur, onların bank hesablarının açılması vacibdir. Həmçinin, hələ də Azərbaycanda əhalinin 200 min nəfəri kommunal xərclərini nağd şəkildə ödəyir. Hökumət "ƏDV geri al" kimi təşviq mexanizmləri tətbiq edir. Bu cür addımlar maliyyə inklüzivliyini artıra bilər. Biz regionlarda əhali ilə söhbətlər aparanda görürük ki, onlar bank hesabının açılmasının xərclər tələb etdiyini düşünür. Ona görə də təşviqat aparmalı, maliyyə savadlılığını regionlarda artırmalıyıq”. İndiki halda ölkədə yarım milyon muzdlu işçinin bank hesabının olmaması Azərbaycan əmək bazarında qeyri-rəsmi əmək münasibətlərinin hələ də mövcudluğunu göstərir. Rəsmi rəqəmlərə görə, hazırda ölkədə 1 milyon 734 min muzdlu işçi var. Dünya Bankı nümayəndəsinin açıqlamasından bəlli olur ki, bu saya daxil təxminən 30 faiz işçinin bank hesabı yoxdur. Azərbaycandakı muzdlu işçilərin 901 min nəfəri iqtisadiyyatın dövlət sektorunda, 833 min nəfəri qeyri-dövlət sektorunda çalışır. Ölkədə qeyri-rəsmi əmək münasibətləri nəticəsində dövlət büdcəsi hər il yetərincə iri məbləğdə gəlirdən məhrum qalır və üstəlik, işçilərin sosial haqlarının tapdanmasına münbit şərait yaranır. Düzdür, qeyri-rəsmi məşğulluğa qarşı mübarizəni gücləndirmək və qeydiyyata alınmayan əmək münasibətlərini rəsmilləşdirmək istiqamətində son illər mühüm addımlar atılıb. Azərbaycan vətəndaşlarının əmək hüquqlarının qorunması, işçilərin maddi-sosial tələbatlarının ödənilməsi və layiqli həyat səviyyələrinin təmin edilməsi ölkədə həyata keçirilən sosial-iqtisadi siyasətin prioritetlərindəndir. Son illər dövlət tərəfindən əmək münasibətləri iştirakçılarının hüquq bərabərliliyinin təmin edilməsi, qanuni mənafelərinin qorunması, əmək müqaviləsi üzrə öhdəliklərinin icrasına hüquqi təminatın yaradılması istiqamətində sistemli tədbirlər həyata keçirilib. Amma bir sıra hallarda hələ də işəgötürənlə işçilər arasında qeyri-rəsmi razılaşmalar əsasında əmək müqavilələri imzalanmır. Yəni sahibkar vergilərdən, sosial ödənişlərdən yan keçmək üçün işçilərilə əmək müqaviləsi imzalamır. Bununla da, əməyi istismar olunan vətəndaşların məcburi sosial ödənişləri həyata keçirilmir və bu səbəbdən gələcəkdə onların təqaüdlə bağlı ciddi problemləri ortaya çıxır. Azərbaycanda qeydiyyatsız məşğulluq daha çox özəl sektor üçün xarakterikdir.
Yuxarıda qeyd olunduğu kimi, Dünya Bankının Azərbaycan üzrə ölkə meneceri Sara Maykl əhalinin depozitlərindən də söz açıb. O bildirib ki, Azərbaycanda əmanətlərin yalnız 10 faizi banklarda saxlanılır. Mərkəzi Bankın açıqladığı rəqəmlərə görə, hazırda fiziki şəxslərin Azərbaycan banklarında saxladığı əmanətlərin həcmi 12 milyard manatdır. Bu o deməkdir ki, ölkədə əhalinin yığımları 100 milyard manatı aşır. Bir müddət öncə parlamentdə “Əmanətlərin tam sığortalanması haqqında” qanunun müzakirəsi zamanı bildirilmişdi ki, Azərbaycan banklarındakı əmanət hesablarının 1 faizi bütün depozitlərin 44 faizinə sahibdir. Bu baxımdan, yığımların mütləq əksəriyyətinin banklardan kənarda olması yalnız bank sektoruna güvənin azlığı ilə bağlı deyil, həm də bu vəsaitin leqallığı məsələsi ilə əlaqədardır. Dünya Bankı nümayəndəsinin açıqlamasında deyilir ki, vətəndaşların banklarda hesab açmaması da, depozitlərin çox vaxt banklardan kənarda saxlanılması da, əsasən, banklara güvənsizlikdən qaynaqlanır. Azərbaycanda əhali arasında banklara etimad məsələsi həmişə mübahisə doğurur. Ölkədə özəl bankların yeni yarandığı dövrdə - 1990-cı illərdə yaşanan problemlər hələ də bəlli yaş qrupu üçün bankları arzuolunmaz edir. Həmin dövrdə minlərlə vətəndaş öz əmanətini banklara etibar etmiş, sonunda aldadılmışdı. Bank sisteminə güvən 2015-ci ildəki devalvasiya dövründə də sarsıldı. “Azadlıq” radiosu bildirir ki, devalvasiyadan bir qədər öncə - 2014-cü ildə Azərbaycanda düz 44 bank fəaliyyət göstərirdi. Milli valyutanın iki dəfə dəyər itirməsindən sonra onların təxminən üçdə biri müflisləşdi. Hazırda Azərbaycanda 24 bank fəaliyyət göstərir. Bu o deməkdir ki, devalvasiyadan sonrakı dövrdə ölkədəki bankların sayı, az qala, yarıbayarı azalıb. Azərbaycanda bankların, özəlliklə nisbətən kiçik bankların maliyyə göstəricilərinə təsir göstərən bir amil də bazardakı rəqabətə tab gətirə bilməmələridir. Belə vəziyyətdə onların bağlanması banklra etimadı sarsıdır.
Ramil QULİYEV
