Son illərdə dünyanın bir çox ölkəsində dəbdəbə vergisinin tətbiqi geniş vüsət almaqdadır. Artıq gələn ildən Qazaxıstanda dəbdəbə vergisi tətbiq ediləcək. Bunu İqtisadiyyat naziri Alibek Kuantirov deyib. Bu norma Vergi Məcəlləsinə dəyişikliklər edildikdən sonra işləyəcək.
İki və ya daha çox mülkə, lüks avtomobil və əşyalara sahib olanlar üçün tariflərin qalxması ehtimal olunur. Bəzi ekspertlər deyir ki, bu verginin köməyi ilə Qazaxıstan hakimiyyəti Milli Fonddan transferlərə əl atmadan büdcədəki boşluqları düzəltməyə çalışır. İndi Qazaxıstanda sabit gəlir vergisi dərəcəsi var. Hər bir vətəndaş, gəlirindən asılı olmayaraq, qazancının 10 faizini dövlətə ödəməyə borcludur. Bu, dünyada ən aşağı göstəricilərdən biridir. Üstəgəl, əlavə dəyər vergisi 12 faizdir, bu da yüksək yük hesab edilmir. Hakimiyyət və bir sıra ekspertlər hesab edirlər ki, dəbdəbə vergisi cəmiyyətdəki bərabərsizliyin səviyyəsini azalda bilər: indi sosial gərginliyin səbəbi məhz budur. Düzdür, heç kim təminat vermir ki, varlı insanlar yeni verginin tətbiqi ilə varlı hesab edilməmək və əmlakı qohumlarına ötürmək üçün boz sxemlər düşünməyə başlamayacaqlar. Qazax iqtisadçı Arman Beysembayev bu xüsusda qeyd edir: “Elə bir boşluq tapa bilərsiniz ki, şərti olaraq evi rəsmi gəliri olmayan hansısa kasıb qohumun adına yazırsınız. Buna uyğun olaraq o nə ödəyəcək? O, heç nə ödəməyəcək. İnstitusional cəhətdən səmərəsiz mühitimizdə, çox güman ki, bizim zəngin insanlar toxunulmaz bir kasta olaraq bu artan vergiləri ödəməyəcəklər”. 2025-ci ildə Qazaxıstan iqtisadiyyatının fiskallaşdırılması planlaşdırılır: hər bir vətəndaşdan vergi bəyannaməsi təqdim etmək tələb olunacaq. Bunun həm də vergi sisteminin daha səmərəli olması üçün edildiyi bildirilir. Bununla belə, bəzi ekspertlər, məsələn, analitik Andrey Çebotaryov tariflərin təkcə zənginlər deyil, bütün digər vətəndaşlar üçün də arta biləcəyini istisna etmir: hər şey büdcənin doldurulmasından asılı olacaq. Bundan başqa, Qazaxıstan parlamenti “Qanunsuz əldə olunmuş aktivlərin dövlətə qaytarılması haqqında” qanunu ikinci oxunuşda qəbul edib. Qanundan əsas məqsədin qanunsuz əldə olunmuş aktivlərin aşkar edilməsi və Qazaxıstan xalqının hüquqlarının bərpa edilməsi, qanunun aliliyi və sosial ədalətin təmin edilməsi üçün bu vəsaitlərin ölkəyə qaytarılması olduğu bildirilir. Qazaxıstan Məclisinin spikeri Yerlan Koşanov “Azattıkın” radiosonun suallarına cavab olaraq deyib ki, hazırda ən ümdə məsələ ölkədən qanunsuz çıxarılmış aktivlərin qaytarılmasıdır. Qanuna görə, aktivlərini könüllü şəkildə qaytaranlar üçün məsuliyyət nəzərdə tutulmayacaq. Spikerin sözlərinə görə, bu, aktivlərin ölkəyə qaytarılması prosesini sürətləndirəcək. Əks halda bu adamlar vəkil tutacaq və məhkəmələrdə müdafiə olunacaqlar. Koşanov bunu da bildirib ki, qanunsuz aktivlərin reyestrinin tərtibinə məmurlar və dövlət orqanlarının əməkdaşlarından başqa, ictimaiyyətin də nümayəndələri daxil ediləcək. Özü də reyestr ictimaiyyət üçün açıq olacaq.
Qeyd edək ki, hələ ötən ay Qazaxıstan parlamenti komissiyalarda işlənməsi üçün bir neçə layihə sənədi qəbul etmişdi. Bu qanun layihələrinin hamısı ölkədən qanunsuz çıxarılmış aktivlərin qaytarılması barədədir. Yeni qanunun qəbulundan sonra ölkə Baş Prokurorluğunda “qanunsuz çıxarılmış aktivlərin qaytarılması” üzrə iş üçün xüsusi departamentin işə başlayacağı gözlənilir. Bundan başqa qaytarılan aktivlərin toplanması və idarə olunması üçün xüsusi fondun yaradılması nəzərdə tutulub. Bundan əvvəl Baş Prokurorluq bildirmişdi ki, indiyədək Qazaxıstana 760 milyard tenge və ya 1,69 milyard dollar məbləğində aktiv qaytarılıb. Bununla belə, açıq mənbələrdə bu aktivlərin kimə məxsus olması barədə məlumat yoxdur. Onu da xatırladaq ki, baş vermiş qanlı yanvar hadisələrindən sonra prezident Kasım-Jomart Tokayev dəfələrlə bildirib ki, ölkə sərvətinin böyük bir hissəsini dar bir çevrəyə daxil adamlar mənimsəyib. “Tax justice” network təşkilatının məlumatına görə, son 25 ildə Qazaxıstandan xarici ofşorlara 140-160 milyard dollar köçürülüb. Bəzi ekspertlər bu məbləğin reallıqda daha çox olduğunu iddia edir. İndi hökumət həmin məbləği ölkəyə geri qaytarmaq niyyətindədir. Hesab edilir ki, belə təcrübələrin Azərbaycanda da tətbiqi mümkündür. Məsələn, Azərbaycanda çox varlı insanlara məxsus lüks mallara, bahalı villalara, avtomobillərə əlavə gəlir vergisinin qoyulması mümkündür. Çünki müxtəlif yollarla əlavə gəlirlər, pullar əldə edib belə lüks həyat yaşayan şəxslərin bu məhsullarına vergilər qoyulsa, dövlət büdcəsinə əlavə vəsait daxil ola bilər. Ekspertlərin fikrincə, belə qayda tətbiq olunarsa, həmin insanların bu cür bahalı lüks əşyaları necə və hansı yollarla aldıqları da müəyyən olunar. Bundan başqa, xaricə çıxarılan pulların qaytarılması da Azərbaycan üçün aktualdır. Bu xüsusda maliyyə amnistiyasının elan edilməsi hələ də aktualdır. Qeyri-qanuni yolla vəsait çıxaranlar xaricdə evlər, maşınlar, xidmət sahələri alır ki, onun Azərbaycana heç bir xeyri yoxdur. Qanunsuz pul köçürmələri ölkədən böyük məbləğdə valyuta sərvətlərinin nəzarətsiz şəkildə çıxarılmasına şərait yaratmaqla, ölkənin maliyyə-iqtisadi sabitliyinə zərbə vurmaqla yanaşı, “kölgə iqtisadiyyatı” və “çirkli pulların yuyulması” mexanizmlərinin genişlənməsinə səbəb olur.
Ramil QULİYEV
