Azərbaycanda kredit sahəsində problem yaşayanlar sırasında fermerlərin də çoxluq təşkil etməsi heç kimə sirr deyil. Bu hal ölkənin ərzaq təhlükəizliyinə, məşğulluq durumuna da ciddi təsir etdiyindən, məsələ hökumətin də diqqət mərkəzindədir. Elə bu fonda bəlli olub ki, Azərbaycan Mərkəzi Bankı kənd təsərrüfatı kreditlərinə dair yeni qaydalar hazırlayir.
Mərkəzi Bankın sədri Taleh Kazımov Milli Məclisin İqtisadi siyasət, sənaye və sahibkarlıq komitəsinin son iclasında bu xüsusda deyib: “Ümid edirik ki, bu, sırf kənd təsərrüfatı istehsalçıları üçün maliyyələşmə nöqteyi-nəzərdən böyük töhfə verəcək. Eyni zamanda girov tələbləri ilə bağlı riskləri nəzərə alaraq bir qədər yumşaldırıcı yanaşma etməyi düşünürük”. Hazırda müxtəlif banklar Aqrar Kredit və İnkişaf Agentliyinin vəsaitləri hesabına kənd təsərrüfatının kreditləşməsini aparır. Həmin kreditlərin faiz dərəcəsi illik 7-12-dir. Kreditin məbləği 1000-200000 manat arasında dəyişir. Onun müddəti isə 1, 3 və 5 ildir.
Kredit verilməsinin əsas şərtlərindən biri də budur ki, təqdim edilən layihə məbləğinin ən azı 30 faizi sahibkarın öz vəsaiti olmalıdır. Həmçinin, kredit götürənin likvid girov əmlakı olmalıdır. Hələlik isə fermerlərin böyük əksəriyyəti bildirir ki, bizneslərini genişləndirmək istəsələr də, artıq uzun müddətdir bunu reallaşdıra bilmirlər. Çünki kredit üçün bankların şərtləri münasib deyil. Belə ki, həm kredit faizi çoxdur, həm də çoxlu sənədlər istənilir. Milli Məclisin İqtisadi siyasət, sənaye və sahibkarlıq komitəsinin üzvü Rüfət Quliyev bildirir ki, kənd təsərrüfatlarına ayrıca mikro və kiçik kredit xəttinin yaradılması nəzərdə tutulur: “Hələ koronavirus pandemiyası vaxtında bizdə belə layihələr var idi. O vaxt 15 min manata qədər və tez zamanda kredit verilirdi. Həmçinin girovluq şərtləri fermerlər üçün çox sərfəli idi. Bu istiqamətdə daha geniş bir paket nəzərdə tutulur. Hətta verilən kreditin məbləği arta bilər, faizlər isə minimal olacaq. Məsələ həll olunur”. Deputatın fikrincə, əsas kreditin verilməsi müddətidir: “Kənd təsərrüfatı kreditləri 10-15 gün ərzində ayrılmalıdır. Çünki hava gözləmir. Gözlənilən dəyişikliklər həm dövlət, həm bazar, həm də sahibkarlar üçün uyğun və rahat olacaq”. Kənd təsərrüfatı üzrə ekspert Vahid Məhərrəmov isə “Azadlıq” radiosuna bildirib ki, ümumiyyətlə, girovlu və ya girovsuz ayrılan kredit resurslarının faiz dərəcəsi reallıqda çox yüksəkdir: “Qonşu Gürcüstan və Ermənistanla müqayisə edəndə orada kənd təsərrüfatına ayrılan kreditlərin faizləri bizdən iki dəfə azdır. Orada o rəqəm 6-7 faizdirsə, bizdə bu, 20 faizə yaxındır”. O vurğulayıb ki, ikinci problem Azərbaycanda kənd təsərrüfatında məhsuldarlığın aşağı olmasıdır: “Məhsuldarlıq aşağı olduğu üçün maya dəyəri yüksəkdir və bizim kəndlilərin qazancı azdır. Onlar əldə etdikləri gəlirlə bank faizlərini ödəyəcək gücdə deyillər. Digər tərəfdən, ölkənin kənd təsərrüfatında daha ciddi problem var. Bu, istehsal vasitələrinin baha olması və kəndli üçün əlçatan olmamasıdır”.
Hesab olunur ki, aqrar sahə üçün kredit şərtləri yumşaldılsa, vəziyyət dəyişəcək. Əks halda aqrar sahədə problemlərin miqyasının genişlənməsi qaçılmazdır. Bu fonda qeyd edək ki, cari ilin yanvar-aprel aylarında 266,8 min hektar sahədə yazlıq bitkilərin səpini aparılıb. Bu göstərici ötən ilin müvafiq dövrü ilə müqayisədə 12,8% azalma deməkdir. Yazlıq buğda səpini təxminən 3 310 hektarda aparılıb. Bu göstərici də ötən ilin müvafiq dövrü ilə müqayisədə 20,4% azalmanı göstərir. Fermerlər bildiriblər ki, əkin sahələrinin azalmasının səbəbi məhsulların maya dəyərinin artmasıdır. Bu, artıq ciddi problem hesab olunur. Qeyd edək ki, aqrar-emal sahələrinə ayrılan kreditlərin əsas hissəsini dövlət büdcəsi hesabına verilən güzəştli kreditlər təşkil edir ki, bu da əsas etibarilə investisiya təyinatlı məqsədlərə yönəldilir. Bunun müqabilində kənd təsərrüfatı məhsulları istehsalçılarının öz fəaliyyətlərini aqrotexniki normalara uyğun aparmaları üçün böyük həcmdə dövriyyə vəsaitlərinə ehtiyac var. Amma indiki şərtlərlə banklar bunu təmin etmir. Banklar real iqtisadiyyatın, ilk növbədə aqrar sektorun kreditləşdirilməsinə o qədər də maraq göstərmir. Bankların bu cür ehtiyatlı davranmasının əsas səbəbi fermer təsərrüfatlarına kredit verilməsində risklərin yüksək olması ilə bağlıdır. Hesablamalara görə, Azərbaycanda kənd təsərrüfatına yararlı torpaqların 75%-i kiçik fermerlər tərəfindən istifadə olunur ki, onların də hər birində orta hesabla iki hektar torpaq var. Ölkədə aqrar kooperativlərin inkişafı yeni başlayır və geniş torpaq sahələri, texnika parkı və köməkçi tikililərə malik iri kənd təsərrüfatı müəssisələrinin sayı son dərəcə azdır. Kiçik torpaq sahəsinə malik kəndlilərin əsas hissəsi banklardan lazımi kreditlər almaq üçün kifayət qədər qiymətli və likvid girov təqdim edə bilmirlər. Azərbaycanın riskli əkinçilik zonasında olması vəziyyəti bir qədər də çətinləşdirir. Quraqlıq və suvarma üçün suyun olmaması, şoranlaşma və torpaq eroziyası, vaxtaşırı sel və daşqınlar yerli fermerlərin demək olar ki, hər il üzləşdiyi risklərdəndir. Əlavə risklər, eləcə də sığorta alətlərindən minimal istifadə kommersiya banklarının kənd sahibkarlarını maliyyələşdirmək imkanlarını daha da məhdudlaşdırır. Məhz bu səbəbdən dövlətin prosesə müdaxiləsi vacib hesab olunur.
Ramil QULİYEV
