Dünya birjalarında neft qiymətləri müxtəlif istiqamətlərdə dəyişir. Bu məhsulun qiymətində yenə sabitlik müşahidə edilmir. Ekspertlər qeyd edir ki, Rusiya və Səudiyyə Ərəbistanı arasında yaranan fikir ayrılığı dərinləşərsə, neft qiymətində xoşagəlməz mənzərə yarana bilər.
Məsələ burasındadır ki, Səudiyyə Ərəbistanı Rusiyanın neft hasilatı sahəsində hərəkətlərindən narazıdır. “The Wall Street Journal” qəzetinin mənbələrə istinadla yazdığına görə, Ər-Riyad Moskvanın OPEC+ çərçivəsində hasilatın ixtisarı həcmlərinə dair öhdəliklərinə əməl etmədiyini düşünür. Məqalədə deyilir ki, Səudiyyənin yüksək vəzifəli rəsmiləri rusiyalı həmkarlarını öhdəliklərinə əməl etməyə çağırıblar. Ər-Riyadda hesab edirlər ki, Rusiya dünya bazarlarına razılaşdırıldığından daha böyük həcmlərdə neft çıxarır, bu isə neft qiymətlərində durğunluq yaradır. Səudiyyə neft qiymətlərinin artmasında maraqlıdır. Hazırda dünya bazarında “Brent” markasından olan neftin qiyməti aprelin əvvəlində olduğundan 10 faiz ucuzdur. OPEC+ ölkələri neftin ixtisarı barədə qərarı məhz apreldə qəbul etmişdilər. Beynəlxalq Enerji Agentliyində də hesab edirlər ki, Rusiya, Səudiyyə Ərəbistanından fərqli olaraq, vəd etdiyi günə 500 min barrel ixtisara getməyib. Bu da qeyd olunur ki, bu səbəbdən OPEC+ ölkələrinin iyunun 4-ə təyin edilmiş iclası ərəfəsində iki ölkə arasında gərginlik getdikcə artır. Xatırladaq ki, OPEC+ qrupu, Səudiyyə başda olmaqla, Rusiya da daxil OPEC-ə üzv olmayan ölkələrin təşkilatla ittifaqıdır. Bundan əvvəl OPEC+ çərçivəsində koordinasiyalı siyasət yürüdülürdü ki, bu da neftin qiymətini kifayət qədər yüksək saxlayırdı. “The Wall Street Journal” yazır ki, Səudiyyə Ərəbistanı büdcədə neftin bir barrelini 81 dollardan hesablayıb, amma hazırda qiymət bundan bir neçə dollar aşağıdır. Rusiya baş nazirinin müavini Aleksandr Novak israr edir ki, Rusiya neft hasilatının könüllü ixtisarı çərçivəsində öhdəliklərinə əməl edir. Qeyd edək ki, Qərb ölkələri ötən il Rusiya neftinin idxalına məhdudiyyət qoyublar və ona qiymət tavanı təyin ediblər. Lakin Moskva öz neftini sanksiyalara qoşulmayan ölkələrə satmaqda davam edir. Bunu bir qədər ucuz qiymətə edir, lakin daha çox həcmdə neft satışı həyata keçirməklə gəlir səviyyəsini saxlamağa çalışır.
Xatırladaq ki, aprel ayında Əlcəzair, İraq, Qazaxıstan, Küveyt, Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri, Oman, Rusiya və Səudiyyə Ərəbistanı neft hasilatını könüllü olaraq azaldacaqlarını elan ediblər. OPEC və müttəfiqlərinin hasilatı azaltması gələn ay neft tədarükünün gündəlik 1,1 milyon barrel azalması ilə nəticələnəcək. Səudiyyə Ərəbistanı gündəlik 500 min barrel azalma ilə neft hasilatının azalmasına qoşulacaq. İraq, Küveyt və Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri də gündəlik 100 min bareldən çox azalmaya qoşulur, Rusiya isə gündəlik 500 min barrel azaltmanı daha əvvəl bildirmişdi. Lakin Rusiyanın azalma ilə bağlı öhdəliklərə əməl etmədiyi iddia edilir. Məsələ burasındadır ki, Qərbin tavan qiymət tətbiqi Rusiyanın neft gəlirlərini azaltmaq üçün yetərli olmayıb. Avropa İttifaqının (Aİ) neft embarqosu və tavan qiymət qərarından sonra Rusiya dəniz yolu ilə xam neft ixracından 58 milyard avro gəlir əldə edib. Cari ilin aprel ayında Rusiyanın neft gəlirləri əvvəlki ilə müqayisədə 14 faiz artaraq 2022-ci ilin noyabrından bəri ən yüksək səviyyəyə çatıb. Rusiyanın neft ixracı gəlirlərinin artması ilə apreldə neft vergisi gəlirləri də 6 faiz artıb. Enerji və Təmiz Hava Tədqiqat Mərkəzinin (CREA) təhlilinə görə, Rusiya xam nefti üçün 60 dollarlıq tavan qiyməti ölkənin neft gəlirlərinin azaldılmasında yaxşı təsirlə başlayıb. Lakin Aİ və “Böyük yeddilik” ölkələrinin planına uyğun olaraq hər iki ayda bir qiymətə yenidən baxılması təcrübəsinin effektivliyini itirib. CREA-nın təhlilinə görə, tavan qiyməti bir barrel üçün 30 dollara endirilsə, Rusiyanın neft gəlirləri daha 22 milyard avro və ya 37 faiz azala bilər. Bu kontekstdə CREA tavan qiymət qərarını pozaraq, Rusiya neftini daşıyan tankerlərin Aİ və “Böyük yeddilik” limanlarına daxil olmasını qadağan edir. Tədqiqat mərkəzi eyni zamanda daşımaların müəyyən vasitəçilərlə həyata keçirilməsini təmin etmək, Rusiya neftinə dair embarqo qərarlarının tam icrasına nəzarət edən orqanın yaradılmasını təklif edir. Agentlik, həmçinin, tavan qiymətinin bir barrel üçün 15 dollara endirilməsini irəli sürür ki, bu da Rusiyanın neft hasilatının maya dəyərinə yaxındır. Lakin Qərb dövlətlərinin heç də hamısı bununla razılaşmır. İndi hesab edilir ki, Rusiyanın OPEC+ öhdəliyinə əməl etsə, neft bahalaşacaq. Əks halda Səudiyyə Ərəbistanı hasilatı artırmaqla qiyməti ucuzlaşdıra bilər. baş verənlər Azərbaycanda da diqqətlə izlənilir. Indiyə kimi qiymətlər Azərbaycanın istədiyi həddədir. Belə ki, ölkəmizin satdığı neftin qoyməti 80 dollar civarındadır. 2022-ci ildə isə dünya bazarında “Azeri Light” markalı neftin bir barrelinin orta qiyməti 103,6 dollar təşkil edib. Bu, 2021-ci ildəki orta qiymətdən 44,7 faiz, 2022-ci ilin dövlət büdcəsinin yenidən baxılması zamanı əsas götürülmüş göstəricidən isə 21,8 faiz çox olub. Bununla qlobal iqtisadiyyatda və əmtəə bazarlarında hökm sürən qeyri-müəyyənliklər fonunda neft və təbii qaz qiymətləri proqnozları üstələyib. Enerji daşıyıcılarının yüksək qiymətləri əsasən Rusiya və Ukrayna arasında hərbi toqquşmaların baş verməsi, münaqişə səbəbindən sanksiyaların, ixrac və qiymət məhdudiyyətlərinin tətbiq olunması, eləcə də OPEC+ ölkələri arasında neft hasilatı səviyyəsinin azaldılmasına dair razılığın əldə edilməsi ilə bağlı olub.
Ramil QULİYEV
