Azərbaycanda bank kreditlərinə çıxış çətinləşir. Bunu İqtisadiyyat Nazirliyinin tabeliyində Kiçik və Orta Biznesin İnkişafı Agentliyinin (KOBİA) İdarə Heyətinin sədri Orxan Məmmədov “Tviter” hesabında bildirib.
O, məsələ iə bağlı qeyd edib: “KOBİA-ya daxil olan müraciətlər arasında kreditlərə çıxış məsələləri üstünlük təşkil edir. Şirkətlərin müraciətləri cavablandırılmır və yaxud onlar yüksək kredit xərcləri çəkirlər. Banklar istehsalat, məşğulluq və sərmayə məsələlərində həssas və konstruktiv olmalıdır”. Beləliklə, bu açıqlamadan bir daha görünür ki, kiçik və orta sahibkarların kredit almaq imkanları hələ də çətindir. Banklar bu sahədə hansısa əməli addımlar atmaq əvəzinə vəziyyəti daha da çətinləşdirirlər. Araşdırmalar göstərir ki, bu gün bankların əksəriyyətinin nizamnamə kapitalı onların real sektora verdiyi kreditlərlə müqayisədə böyük deyil. Bankların vəsaitlərinin digər mənbəyi isə depozitlər və müştərilərin cari hesablarındakı vəsaitlərdir. Bu vəsaitlər də uzunmüddətli deyil, istənilən vaxt geri götürülə bilər. Banklara uzunmüddətli vəsaitləri Azərbaycan Mərkəzi Bankı verə bilər, amma bu istiqamətdə də onların imkanları məhduddur. Belə vəziyyətdə banklar uzunmüddətli kredit verməzdən əvvəl hər bir biznes subyektinin sabitliyini və inkişafını müəyyən edir, risqləri nəzərə alaraq kreditləri daha çox qısamüddətli ayırırlar. Belə kreditlər üçün hesablanan faizlər də ayrılan məbləğə nisbətdə çox olur və sahibkarlıq subyektlərinin inkişafına mənfi təsir göstərir. Uzunmüddətli kreditlərin verilməsi üçün dövlət banklara həmişə maliyyə dəstəyi verməlidir. Və yalnız bu yolla kredit təşkilatlarını uzunmüddətli kreditlər verməyə stimullaşdırmaq olar. Digər tərəfdən, ölkəmizdə istehlak kreditləri yenə üstünlük təşkil edir və bank sektorunda inkişafı əngəlləyən səbəblərdən də biri məhz budur. Banklar tərəfindən iqtisadiyyatın real sektoruna yox, daha çox istehlaka, yəni istehlak mallarının alınmasına kreditlər verilir. Bankların istehlak kreditlərinə üstünlük verməsinin səbəbi orada faiz dərəcələrinin yüksək olmasıdır. Bu səbəbdən indi Azərbaycanda bank kreditləri real iqtisadiyyata deyil, daha çox istehlak məhsullarına yönəlib, bu da bank sahəsinin böyük problemidir.
Beləliklə, istehlak kreditlərinin biznes kreditlərinə nəzərən daha yüksək faiz dərəcələri ilə verilməsi, gəlirin daha qısa zaman müddətində əldə edilməsi kimi məqamlar bankların istehlak kreditinə olan marağını təmin edir. Əhalinin istehlak kreditinə olan tələbinin artmasına müxtəlif amillər təsir edir. Bunlardan ən vacibi gəlir səviyyəsinin xərcləri tam qarşılamağa yetməməsidirsə, digər tərəfdən, əvvəllər kredit satışı tələblərinə cavab verməyən şəxslərin bir qisminin iş yerlərinin və əmək haqqının rəsmiləşdirilməsi səbəbindən satış bazasının genişlənməsi və bank sektorunda digər sahələrə nəzərən nisbətən rəqabət mühitinin olması da müəyyən qədər rol oynayır. Lakin istənilən halda belə hesab olunur ki, bankların istehlak kreditləşməsinə daha çox meyllənməsi həm problemli kreditlərin həcminin artması, həm də real sektorun maliyyə tələblərinin tam ödənilməməsi baxımdan arzuolunan deyil. İnkişaf etmiş ölkələrin təcrübəsi göstərir ki, real sektorun inkişafında biznes kreditlərinin xüsusi payı olur. Digər tərəfdən, istehlak kreditləşməsinə meyl bank sektorunda yeni çağrışlar yaradır və bu da sektorun dayanıqlığı baxımdan arzuolunan deyil. Bu vəziyyətdə ekspertlər Mərkəzi Bank tərəfindən biznes kreditləşməsinin təşviq edilməsi və istehlak kreditlərinin həcminin optimallaşdırılması ilə bağlı daha sistemli fəaliyyətlərin həyata keçirilməsinin məqsədəuyğun olduğunu vurğulayıb. Stimullaşdırıcı metodlar ilə bankların biznes kreditləşməsinə marağının daha artırılmasına ölkədə ciddi ehtiyac var. Onu da qeyd edək ki, Azərbaycanda sahibkarların pul resurslarına ən əlçatan mənbəyi bank kreditləridir. Ölkədə kapital bazarı zəif inkişaf etdiyindən, sahibkarlar pul resursunu əsasən bank sektorundan cəlb edirlər. Daha bir diqqətçəkən məqam budur ki, kreditlərin əksər hissəsi Bakıya yönəldilir. Regionların bank kreditlərindən yararlanma səviyyəsi isə aşağıdır. Regionlarda, xüsusən biznes krediti götürmək çətinləşib. Maraqlıdır ki, bankların biznes krediti paytaxtla müqayisədə regionlarda daha çox azalır. Özü də faizlər yüksəlir. Mərkəzi Bankın buna qarşı qabaqlayıcı addımlar atması vacib sayılır. Xatırladaq ki, ölkədə həyata keçirilən pul-kredit siyasəti faiz dərəcələrinin səviyyəsinə təsir göstərən mühüm amillərdən biridir. Mərkəzi Bank əlində olan tənzimləmə alətləri sayılan uçot dərəcəsi, məcburi ehtiyat normaları və açıq bazar əməliyyatları vasitəsilə ölkədə pul kütləsinin həcminə, eyni zamanda həm də kommersiya banklarının kreditə olan tələbatlarının səviyyəsinə təsir göstərir. Ancaq bu təsir heç də həmişə səmərə vermir. Xüsusən də regionlarda bu sahədə qeyri-qənaətbəxş vəziyyət hökm sürür. Regionlarda girov mexanizmlərinin təkmil olmaması da prosesə mənfi təsir edir. Bu da bölgələrdə özəl sektorun, sahibkarlığın inkişafına əngəl yaradır.
Ramil QULİYEV
