Bu günlərdə ABŞ-da Respublikaçılar Partiyasından olan Konqres Senatının 43 üzvündən ibarət qrup dövlət borcunun tavanının artırılması ilə bağlı razılığa gəlməkdən imtina edib. Senatorların fikrincə, Prezident Administrasiyası dövlət xərclərini əhəmiyyətli dərəcədə azaltmalı və büdcə islahatları aparmalıdır.
ABŞ Konqresinin Senatında Respublikaçı azlığının lideri Mitç Makkonnel vurğulayıb ki, ölkə iqtisadiyyatı dayanıqlı olmayan fiskal siyasət ucbatından sərbəst enişdədir. Qeyd edək ki, ABŞ prezidenti Cozef Bayden və yüksək Konqres liderləri bəzi büdcə məhdudiyyətləri ilə bağlı respublikaçılarla danışıqlar aparıb. ABŞ administrasiyası defoltdan qaçmaq və Respublikaçı müxalifətlə danışıqlara daha çox vaxt ayırmaq üçün milli borc tavanının qısamüddətli artırılmasını nəzərdən keçirir. Lakin bu məsələ ilə bağlı hələ ortaq məxrəcə gəlmək mümkün olmayıb. Məsələnin həllini tapmaması ölkəni defolt və iqtisadi böhran xəttinə yaxınlaşdırıb. Xatırladaq ki, Vaşinqton vaxtaşırı olaraq federal hökumət xərcələri üçün limit məsələsini nəzərdən keçirir. Hazırda bu hədd 31.4 trilyon dollar və ya ölkənin illik istehsalının 120 faizi qədərdir. Borc tavanı bu həddə yanvar ayında çatıb və Xəzinədarlıq Departamenti kreditlərin alınması kimi bir sıra əlavə tədbirlərlə bu limiti saxlamağa çalışıb. Lakin departament ötən həftə xəbərdarlıq edib ki, kredit borclarının alınmasını tamamilə dayandırır və ən azı iyunun 1-dək xərclərin ödənməsi üçün yalnız vergi gəlirlərindən istifadə edəcək. Xəzinədarlıq xərclədiyi hər dolların 20 faizini borc aldığına görə elə bir hədd gəlib çata bilər ki, Vaşinqton kreditorlara və vətəndaşlara ödənişlərini etmək imkanında olmaya bilər. Dünyada yalnız bir neçə ölkə borc tavanı tətbiq edir və Vaşinqton bu tavanı vaxtaşırı qaldırdığına görə Konqresin artıq qəbul etdiyi xərclərin ödənməsinə çox az pul qalır. Maliyyə naziri Canet Yellen və başqa ekspertlər borc tavanının ləğvinə çağırıblar, çünki bu, bir növ artıq qəbul olunmuş qərarlara bürokratiya möhürünün vurulmasına bənzəyir. Bəzi təhlilçilərin fikrincə, Xəzinədarlıq bu böhrandan yan keçmək üçün çoxtrilyonluq platin sikkə buraxıb, bunu hökumətin hesabına qoya bilər. Bəziləri bu ideyanı “qəribə biclik” adlandırır. Bəziləri isə borc tavanı ideyasının ABŞ Konstitusiyasına zidd olduğunu deyir. Amma Bayden administrasiyası bu məsələyə aid 14-cü düzəlişi qaldırsa, bunun ardınca hüquqi çətinliklər başlanacaq. Bu zaman qlobal maliyyə bazarlarını təlatüm bürüyür, çünki investorlar ABŞ bondlarına şübhə ilə yanaşırlar. Halbuki, bu bondlar ən təhlükəsiz investisiya sayılır və dünya maliyyə sisteminin təməl daşlarından biri rolunu oynayır. Əgər hökumət hərbçi maaşlarının və ya yaşlılar üçün sosial təminat ödənişlərinin vaxtını ötürsə, əminliklə demək olar ki, ABŞ iqtisadiyyatı resessiyaya düşəcək. Ekspertlər deyirlər ki, milyonlarla amerikalı işlərini itirə bilər. Bu səbəbdən investorlar artıq ABŞ-ın qiymətli kağızlarından üz çeviriblər, çünki onlar defolt riskinin olduğu bir vaxtda xərcə düşmək istəmirlər. Hazırda Nümayəndələr Palatasında 222-213 çoxluğuna malik olan respublikaçılar aprel ayında borc limitini artıran, amma eyni zamanda növbəti on il üçün xərclərin kəskin ixtisarını nəzərdə tutan qanunvericilik aktı qəbul ediblər. Hərçənd bu qanun layihəsinin demokratların çoxluğa malik olduqları Senatdan keçməyəcəyi məlumdur. Respublikaçı spiker Kevin Makkarti Bayden administrasiyası ilə xərc ixtisarları barədə danışıqlar istəyir, amma administrasiya borc limitinin qeyd-şərtsiz artırılmasına tərəfdardır. Obrazlı deyilsə, uçurumun ucunda bu sayaq yerimə onilliklərdir ki, ABŞ siyasətinin bir parçasıdır, amma 2010-cu ildə Respublikaçı Partiyanın maliyyə üzrə tərəfdarlarının təsiri aratndan bəri vəziyyət xeyli ağırlaşıb. 2011-ci ildə belə bir ziddiyyət zamanı respublikaçılar borc tavanından demokrat prezident Barak Obamanın xərclərinə kəskin hədd qoyulması üçün ustalıqla istifadə etmişdilər. Amma bu hadisə investorları təlatümə gətirmiş və ABŞ-ın kredit reytinqinin rekord həddə endirilməsinə yol açmışdı.
İndi eyni vəziyyət təkrarlandığından, həm ABŞ iqtisadiyyatı ciddi problem yaşayır, həm də dollar üzərində təhlükə artır. Bundan isə bəzi ölkələr, xüsusən də Çin fəal şəkildə istifadə etməyə çalışır. Hətta Çinin milli valyutası yuan bu ölkənin xarici ticarətində mart ayında ilk dəfə olaraq ABŞ dollarını üstələyib. Ekspertlər qeyd edirlər ki, bu Pekinin yuanı beynəlxalq valyuta etmək yolunda əhəmiyyətli irəliləyişidir. Qeyd edək ki, mart ayında Çinin xarici ticarətində 549 milyard dollarlıq alış-veriş yuanla edilib. Fevral ayında bu göstərici 434.5 milyard dollar idi. Bundan başqa yuandan Çinin bütün xarici tranşlarında istifadə 48.4 faiz təşkil edib. “Reuters” agentliyinin hesablamasına görə ABŞ dollarının payı fevral ayındakı 48.6 faizdən 46.7 faizə düşüb. Bir çox ekspertlərin fikrincə, Çinin dollardan istifadəni mümkün olduğu qədər məhdudlaşdırmasından əsas məqsəd qlobal enerji bazarında əsas oyunçulardan biri olan Rusiyaya qarşı Qərb sanksiyalarının ziyanını azaltmaqdır. Qeyd olunur ki, Hindistan hökuməti də eyni məqsədlə dollardan kənarlaşmağa və daha çox Hindistan rupisindən və Rusiya rublundan istifadəyə çalışır. Rusiya isə bu proseslərdən siyasi divident götürməyə çalışır. Rusiya prezidenti Vladimir Putin ölkənin xarici ticarətində daha çox yuandan istifadə olunmasını təklif edib. Onun fikrincə, Rusiya yuandan təkcə Çinlə yox, başqa ölkələrlə, xüsusilə də Afrika və Cənubi Amerika ölkələri ilə ticarətdə də istifadə etməlidir. Son məlumatlar göstərir ki, Rusiya Bankı bu istiqamətdə artıq praktik addımlar atmağa başlayıb. Rusiyanın xarici ticarətində hazırda yuanın payı dollar və avrodan çoxdur. Bir sıra ölkələr də yuandan istifadəni genişləndirməyə çalışırlar. Argentina bildirib ki, Çindən idxal üçün ödənişlərini yuanla etməyə hazırdır. Argentina aprel ayında yuandan istifadə ilə Çindən 1 milyard dollarlıq mal alıb. Ölkə bundan sonra Çindən hər ay idxal üçün 790 milyon dollarlıq ödənişi yuanla edəcək. Braziliya da artıq Çinlə ticarətdə yuandan istifadəyə başlayıb. Çin Brazilyanın əsas, Argentinanın isə ikinci böyük ticarət partnyorudur. Ötən ay Hindistanın qonşusu Banqladeş nüvə elektrik stansiyasının tikintisi üçün ödənişi yuanla etmək qərarına gəlib. Banqladeş Rupur stansiyası üçün lazım olan 110 milyon dolları ödəməkdə çətinlik çəkir və bu səbəbdən yuandan istifadəyə qərar verib. Lakin belə sabit yüksəlişinə baxmayaraq, yuanın qlobal ticarətdəki payı hələ ki azdır. SWIFT beynəlxalq tranş və ödəmə sisteminin məlumatına görə yuandan qlobal ticarətdə istifadə mart ayında 4.5 faizə yüksəlib, halbuki elə həmin dövrdə dolların payı 83.71 faiz olub. Lakin “Citigroup” və “Goldman Sachs” kimi qlobal maliyyə təsisatları proqnoz veriblər ki, 2030-cu ilədək yuan beynəlxalq ticarətdə istifadə olunan üçüncü valyuta olacaq. Çin hökuməti Sinqapurda, Londonda, Parisdə, Honq Konq və Lüksemburqda qlobal yuan bazarı yaradıb. Ölkə 2009 və 2020-ci illər arasında, Avropa İttifaqı da daxil 41 valyuta mübadiləsi sazişi imlzalayıb.
Ramil QULİYEV
