Avropa İttifaqı 11-ci sanksiya paketi çərçivəsində Rusiya ərazisindən tranzit daşımalarının məhdudlaşdırılması imkanlarını nəzərdən keçirir. Bu təklif Moskvaya qarşı tətbiq olunan məhdudiyyətlərdən yayınmalarla mübarizə məqsədi daşıyır. Sanksiyalar paketində transponderi (siqnal qəbuledicisi və göndəricisi) söndürən gəmilərə qarşı tədbirlər də nəzərdən keçiriləcək.
Məlumata görə, ABŞ, Yaponiya və Kanada Moskvaya qarşı özlərinin yeni sanksiyalar paketini hazırlayır. Xüsusən də Kanada insan hüquqları ilə bağlı tədbirlər və Rusiyanın müdafiə sənayesinə qarşı məhdudiyyətlər üzərində çalışır. “Böyük yeddillik” ölkələrinin bu ay Yaponiyada keçiriləcək sammit zamanı Moskvaya qarşı planlarını elan edəcəyi gözlənilir. Yeni məhdudlaşdırıcı tədbirlər ilk növbədə Rusiyanın Ukrayna müharibəsində istifadə edə biləcəyi iddia edilən yüksək texnologiyalı malların geniş çeşidinə və bəzi nəqliyyat vasitələrinə şamil ediləcək. Yeni sanksiya paketinə 30-a yaxın yeni vəzifənin, Rusiyanın müəyyən şirkət və təşkilatlarına əlavə məhdudiyyətlərin daxil ediləcəyi gözlənilir. “Rosatom” Dövlət Korporasiyası, çox güman ki, bu sanksiyalar siyahısına daxil edilməyəcək. 11-ci sanksiya paketi çərçivəsində ən çox diqqət çəkən məqam, şübhəsiz ki, Rusiya ərazisindən tranzit daşımalarının məhdudlaşdırılmasıdır. Hesab olunur ki, bu halda digər ərazilərdən tranzit daşımalarının həcmində ciddi artım olacaq. Bu sıraya Azərbaycan da daxildir. Qərbin tətbiq etdiyi sanksiyalar Rusiyanın Asiya ilə Avropa arasındakı tranzit mərkəzi rolunun sürətlə itirilməsinə gətirib çıxarıb. Beynəlxalq yükdaşıma şirkətləri həm Ukrayna ilə həmrəylik nümayiş etdirmək, həm də sanksiyaların təsirinə düşməmək üçün Rusiya ərazisindən yükdaşımaları yeni marşrutlara yönəltmək imkanlarını genişləndirməyə başlayıblar. Transxəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Dəhlizi və ya başqa adı Orta Dəhliz olan marşrutla yükdaşımaların həcmində dinamik artım bunun təzahürlərindən biridir. Azərbaycanın şimal və cənub qonşuları sanksiya altında olduğundan Çin, Mərkəzi Asiya respublikaları və Avropa dövlətləri ölkəmizdən keçən Orta Dəhlizə daha çox maraq göstərirlər. Çin nəzərə alır ki, Rusiya-Ukrayna müharibəsi Şimal dəhlizi ilə yükdaşımaları məhdudlaşdırıb. Odur ki, Orta Dəhliz məsafə və müddət baxımından böyük alternativ sayılır. Hesablamalar göstərir ki, Çindən Avropaya gedən yük qatarı Orta Dəhlizdən keçərsə, 12 gün ərzində 10 min kilometr deyil, 7 min kilometr məsafə qət edər. Bu da Asiya ilə Avropa arasında qlobal ticarətdə dəhlizin nə qədər sərfəli və təhlükəsiz olduğunu nümayiş etdirir. Eyni qatar Cənub dəhlizi üzrə göndərilsə, Süveyş kanalı üzərindən gəmi ilə 20 min kilometr yol qət etməlidir. Bu mənada Orta Dəhliz öz imkanları ilə şübhəsiz ki, region ölkələrinin koordinasiyalı əməkdaşlığı sayəsində dünya ticarətinin ən mühüm həlqələrindən biri ola bilər. Bu gün Azərbaycan Orta Dəhlizin reallaşmasına töhfə verən əsas ölkələrdəndir. Sözügedən marşrut isə Asiya və Avropanı birləşdirən vacib nəqliyyat dəhlizlərindən birinə çevrilmək üzrədir.
Xüsusən də Rusiya-Ukrayna müharibəsi fonunda sözügedən dəhlizə marağın artması müşahidə olunur ki, bu da Azərbaycan ərazisindən daha çox yükün daşınması imkanı deməkdir. Orta Dəhlizin vacib elementinə çevrilmiş Bakı-Tiflis-Qars dəmir yolu xəttinin imkanlarının genişləndirilməsi üçün Azərbaycan dövlət büdcəsindən 100 milyon dollar vəsait ayrılıb. Həmin vəsait hesabına yolun illik yükötürmə qabiliyyəti 1 milyon tondan 5 milyon tona qaldırılacaq və Orta Dəhliz vasitəsilə daha çox yükün daşınmasına imkan yaranacaq. Bundan başqa, Zəngəzur dəhlizi Orta Dəhlizə inteqrasiya ediləcək layihələrdəndir. Zəngəzur dəhlizinin istifadəyə verilməsi Azərbaycan ərazisindən illik təxminən 35 milyon ton yükün daşınmasına imkan verə bilər. Ötən ilin yekunları göstərir ki, Azərbaycan ərazisindən daşınan yükün həcmində 30 faizdən çox artım qeydə alınıb. Bu da regiona, o cümlədən yükdaşımalar baxımından Azərbaycana marağın artmasından xəbər verir. Region nəqliyyat qovşağına çevrilir, Azərbaycan isə burada aparıcı ölkədir və Zəngəzur dəhlizinin istifadəyə verilməsi ölkəmizin beynəlxalq yükdaşımalarda mövqeyinin gücləndirilməsi baxımından vacibdir. Zəngəzur dəhlizi bu baxımdan Şərq-Qərb üzrə gündəlik milyardlarla dollar daşıma həyata keçirən kommersiya qurumlarına və onların maraqlarını müdafiə edən, başda Çin və Avropa olmaqla, bütün dövlətlərə sərfəlidir. Eyni zamanda ticarət dövriyyəsi 6 milyard dollara çatan Türkiyə və Mərkəzi Asiya, həmçinin 21 milyard dollarlıq ticarət dövriyyəsinə sahib olan Çin və Türkiyənin perspektiv iqtisadi əlaqələri üçün Zəngəzur dəhlizi əhəmiyyətlidir. Mərkəzi Asiya ölkələrinin yeni nəqliyyat dəhlizlərindən, o cümlədən Azərbaycanın tranzit imkanlarından istifadəyə maraq böyükdür. İndiki durumda Çinin, Hindistanın, Cənubi Koreyanın və digər Asiya ölkələrinin artan iqtisadi potensialı onların Avropa ilə idxal-ixrac əməliyyatlarını həyata keçirməsini artırır və zərurətə çevirir. Bu baxımdan yüklərin daşınması iri şirkətlər və transmilli korporasiyalar üçün qarşıda duran mühüm problemlərdən biridir. Zəngəzur dəhlizi, ümumiyyətlə Azərbaycanın bütün tranzit imkanları bu problemlərin həlli üçün ən optimal variantlardan biridir. Hər halda, Azərbaycanın tranzit imkanlarına aran maraq Zəngəzur dəhlizinin də açılmasının qaçılmaz olduğunu göstərir.
Ramil QULİYEV
