Hələ də dünyanın bir nömrəli valyutası statusunu daşıyan ABŞ dolları ətrafında maraqlı proseslər cərəyan edir. Beynəlxalq Valyuta Fondunun icraçı direktoru Kristalina Georgiyeva bu fonda açıqlamaları isə maliyyə sferasında müəyyən narahatlığa yol açıb. O bildirib ki, dünya dollardan tədricən imtina etməyə başlayıb.
Kristalina Georgiyeva bu valyutanın istifadəsinin perspektivlərindən danışaraq, bu məsələnin narahatlıq doğurmadığını qeyd edib: “Bəli, dollardan tədricən imtina var. Əvvəllər dollar ehtiyatların təxminən 70%-ni təşkil edirdisə, indi bu rəqəm 60%-dən bir qədər aşağıdır”. Onun sözlərinə görə, hazırda dolların əsas rəqibi avrodur. Xanım Georgiyeva əlavə edib ki, dollardan ehtiyat valyuta kimi imtina perspektivi ABŞ iqtisadiyyatının gücü və kapital bazarlarının dərinliyi səbəbindən Beynəlxalq Valyuta Fondunda narahatlıq doğurmur. Bundan əvvəl amerikalı iqtisadçı Nuriel Roubini 10 il ərzində dolların ehtiyat valyuta kimi sıradan çıxa biləcəyini bildirib. Oxşar fikri amerikalı maliyyəçi, “Bridgewater Associates”in təsisçisi Rey Dalio da bildirib. O hesab edir ki, dolların hökmranlığı və iqtisadiyyatda qloballaşma ilə dünya nizamı erası sona çatır. Bəzi ölkələr artıq hesablaşmalrda dollardan tamamilə imtina edib. Məsələn, Rusiya baş nazirinin müavini Aleksandr Novak enerji resursları üçün hesablamalarda dollar və avrodan tamamilə imtina etdiyini açıqlayıb. Rusiya maliyyə nazirinin müavini Aleksey Moiseyev isə qeyd edir ki, Rusiya Federasiyası transsərhəd hesablaşmalarda dost olmayan ölkələrin valyutalarından, xüsusən də dollardan, demək olar ki, tamamilə imtina edib: “Heç kimə sirr deyil ki, rublla hesablaşmalar praktiki olaraq transsərhəddir”. Nazir müavininin sözlərinə görə, transsərhəd hesablaşmalar hələ də rubl-avro cütlüyündə aparılır, lakin tədricən onlar da aradan qalxmağa başlayır. Xatırladaq ki, 2022-ci ilin fevralında Qərb Rusiya Mərkəzi Bankı və Maliyyə Nazirliyinə qarşı sanksiyalar tətbiq edib. Buna görə də dollar və avro ilə əməliyyatlar aparmaq mümkünsüz olub. Bundan başqa, ölkənin bu valyutalardakı ehtiyatları da dondurulub. Bu, Rusiyanı yeni ödəniş üsulları axtarmağa məcbur etdi. Digər ölkələr də dollardan asılılıq riskini azaltmaq üçün milli valyuta ilə hesablaşmalara keçir. Məsələn, Çin Səudiyyə Ərəbistanından yuana neft almağa başlayıb və Braziliya ilə onun valyutası ilə ticarət etmək barədə razılığa gəlib. İndi Hindistan və Malayziya da rupi ilə ticarət edilir. Cənub-Şərqi Asiyanın bəzi ölkələri də daxili əməliyyatları milli valyutalara keçirməyə hazırlaşır.Hazırda dünyanın mərkəzi banklarının kassalarının təhlili göstərir ki, dolların ümumi ehtiyatlardakı payı getdikcə azalır, lakin rəsmi sektor dollarla ifadə olunan aktivləri də hələlik satmır. ABŞ-ın “Standard Chartered” qurumunun valyuta araşdırması departamentinin rəhbəri Stiven Enqlander hesab edir ki, bütün dünya üzrə mərkəzi banklar dollarda yox, başqa valyutalarda öz vəsaitlərini artıracaqlar. Amma bu, mərhələli bir proses olacaq. Qlobal valyuta tendensiyalarını uzun müddət müşahidə edən Enqlander qeyd edib: “Dedollarizasiyanı dollar alışının sonu kimi görsəniz, məyus olacaqsınız. Yalnız daha aşağı qiymətə alışlar olacaq. Yəni dollar ucuzlaşacaq, özü də bütün dünyada. Hazırda ən böyük dollar skeptiki belə, dollar aktivlərinin payında fəlakətli azalma görmür. Alternativlərin azlığını nəzərə alsaq, bunu ciddi qəbul etmək çətindir”. ABŞ-ın “Eurizon SLJ Capital” şirkətinin rəhbəri və uzun müddətdir qlobal kapital axını üzrə ekspert Stiven Cen də maraqlı açıqlamalar verib: “Dollar ötən il ehtiyat valyuta kimi bazar payında ABŞ tərəfindən sanksiyaların kütləvi şəkildə tətbiqi ilə əlaqədar olaraq heyrətamiz dərəcədə çöküb. Dolların rəsmi qlobal ehtiyatlardakı payı keçən il 47%-ə düşüb, bir il əvvəlki 55%-dən və 2001-ci ildəki 73%-dən bu həddə çatıb”. Onun hesablamalarına görə, 2022-ci ildə dolların bazar payının itirilməsi son iki onillikdə davamlı aşınmadan 10 dəfə daha sürətli olub.
Qeyd edək ki, Beynəlxalq Valyuta Fondunun valyuta ehtiyatları haqqında məlumatları ümumiyyətlə qlobal etalon hesab olunur. Onlar göstərir ki, dolların dünya ehtiyatlarında payı ötən ilin sonunda 58,4% təşkil edib ki, bu da 1999-cu ildə avronun dövriyyəyə buraxılmasından sonra ən aşağı göstəricidir. Dolların dominantlığı tədricən zəifləyir, amma bu, çox tədricən baş verir. Prosesə geosiyasət də təsir edir. Bəllidir ki, Çin və ABŞ ildən-ilə yüksək elmi, texniki və iqtisadi nailiyyətlər nümayiş etdirərək təkcə qlobal liderliyi qoruyub saxlamır, həm də öz ətrafında tərəfdaş ölkələri cəmləyirlər. Onların arasında əlaqələrin möhkəmlənməsi yeni ittifaqların yaranmasına gətirib çıxarır. Məsələn, ABŞ ətrafında “Böyük yeddilik” ölkələrindən (ABŞ, Kanada, Böyük Britaniya, Almaniya, Fransa, İtaliya, Yaponiya) ibarət birlik yaradılıb. Çin BRİKS qruplaşmasının (Braziliya, Rusiya, Hindistan, Çin, Cənubi Afrika) lideridir. İkiqütblülüyün güclənməsi ona gətirib çıxarır ki, bu gün qlobal universal iqtisadi münasibətlər sistemi yaratmaq mümkün deyil. Nəticədə, dünyanın geosiyasi parçalanması sürətlənir ki, bu da öz növbəsində qloballaşmadan sonrakı mərhələyə çevrilib. Belə vəziyyət dolların gələcəyinə də təsir edir. Belə ki, qloballaşma ABŞ dollarının hökmranlığı altında sürət qazandığından, dollarlaşma onunla bağlıdır. Bir çox ölkələr dollardan asılılığı azaltmaq və ya ondan tamamilə qurtulmaq istəyir. Bu istəyi iqtisadi qərarlardan daha çox siyasi qərarlar diqtə edir. Nəticədə dolların dünyada istifadəsi azalır. Proses böyük valyuta ehtiyatlarına malik Azərbaycanda da diqqətlə izlənilir. Bu fonda ölkəmiz dollar ehtiyatlarının diversifikasiyasına indi daha çox diqqət edir.
Ramil QULİYEV
