Qeyri-neft sektorunun inkişafı istiqamətində qarşıya qoyulan hədəflərə nail olunması istiqamətində atılan addımlar öz müsbət nəticələrini verməkdədir. Bu, qeyd edilən istiqamət üzrə ixrac həcminin kəskin artımı fonunda da özünü büruzə verir.
Eyni zamanda daha bir məqam odur ki, Azərbaycan ümumi ixracında da ciddi şaxələndirməyə nail olmaqdadır. Söhbət elektrik enerjisinin ixracda xüsusu çəkisinin artmasından gedir.
Qeyd edək ki, Azərbaycanda ilk dəfə bu ilin ilk rübündə 1 milyard dollarına yaxın qeyri-neft ixracı həyata keçirilib. Cari ilin yanvar-mart aylarında Azərbaycanın qeyri-neft ixracının dəyəri illik müqayisədə 23,2 faiz artaraq 912,2 milyon dollara çatıb. Ötən illərdən fərqli olaraq, qeyri-neft ixracının əsas hərəkətverici qüvvəsi elektrik enerjisi olub. 2023-cü ilin ilk 3 ayında elektrik enerjisi istehsalı ötən ilin müvafiq dövrü ilə müqayisədə 551,7 milyon kilovatsaat, yəni 7,7 faiz artaraq 7 milyard 756,2 milyon kilovatsaat olub. Nəticədə ilk rübdə elektrik enerjisi istehsalının 16,6 faizi ixraca yönəlib. Belə ki, il ərzində elektrik enerjisi ixracının dəyəri 6,1 dəfə və yaxud 234,7 milyon artaraq 281,1 milyon dollar təşkil edib. Yalnız mart ayında isə elektrik enerjisi istehsalı 11,7 faiz, ixracı isə 22 dəfə artıb. Araşdırmalar göstərir ki, elektrik enerjisi ixracının əhəmiyyətli səviyyədə artımı Türkiyəyə həyata keçirilən ixracın sürətli artımı ilə əlaqədardır. Qeyd edək ki, bu ilin ilk rübündə Azərbaycanın ixracında əsas pay enerji sektorunundur. Hesabat dövründə ölkənin ixracında enerji sektorunun payı 88 faiz olub. Düzdür, Azərbaycan 2023-cü ilin ilk üç ayında ötən ilin eyni dövrü ilə müqayisədə 400 milyon dollardan daha az gəlir götürüb. Bunun da əsas səbəbi təbii qaz gəlirlərinin azalmasıdır. Lakin bu məhsulun qiymətində müşahidə edilən yeni artımlar i ərzində vəziyyətin dəyişəcəyini göstərir. Ötən ilin ilk rübündə Azərbaycan 5 milyard 687 milyon kubmetr təbii qaz ixrac edib. Bu da ölkəyə 3 milyard 464 milyon dollar qazandırıb. Deməli, hər min kubmetr təbii qazın orta ixrac dəyəri 609 dollar olub. Bu ilin ilk üç ayında isə ölkə 3 milyard 54 min kubmetr təbii qaz ixrac edə bilib. Deməli, ixrac edilən təbii qazın həcmi 46 faiz azalıb. Təbii qaz ixracından 2 milyard 347 milyon dollar gəlir götürülüb. Bu da onu göstərir ki, təbii qaz ixracından gəlirlər də 32 faiz azalıb. 2023-cü ilin ilk üç ayında təbii qazın hər min kubmetrinin orta ixrac dəyəri ötən illə müqayisədə 26 faiz çox - 769 dollar olub. 2023-cü ilin ilk üç ayında neft ixracından gəlirlərsə artıb. Azərbaycan ilboyu neft satışından 4 milyard 272 milyon dollar gəlir götürüb. Ötən il həmin rəqəm 3 milyard 680 milyon dollar olub. Başqa sözlə, son bir ildə Azərbaycan neft satışından gəlirlərini 16 faiz artırıb. 2023-cü ildə Azərbaycanın ən çox neft ixrac etdiyi ölkə yenə İtaliyadır. Bu ilin ilk üç ayında ixrac edilən neftin 33 faizi bu ölkəyə, 10.4 faizi Azərbaycan neftinin ən böyük ikinci alıcısı olan İsrailə satılıb. Ötən ilin eyni dövründə İsrail neft ixracına görə üçüncü yerdə idi. Son bir ildə Azərbaycanın İsrailə neft satışı təxminən 40 faiz artıb. Bu il Azərbaycandan ən çox neft alan üçüncü ölkə İspaniyadır. Bu ölkənin Azərbaycandan aldığı neftin miqdarı 169 min tondan 605 min tona yüksəlib. Bu, il ərzində üç dəfədən çox artım deməkdir. Hazırda İspaniyanın Azərbaycanın neft ixracındakı payı 9 faizə yaxındır. İspaniya ilə yanaşı, Hindistan da Azərbaycandan neft alışını kəskin artırıb. Əgər ötən ilin ilk üç ayında Hindistan Azərbaycandan 137 min ton neft almışdısa, bu il həmin göstərici dörd dəfə artaraq, 522 min tona yüksəlib. Hindistanın Azərbaycandan neft ixracında payı 7.7 faizdir. Ən çox neft satılan ölkələrin ilk beşliyindəki sonuncu ölkə Çexiyadır (6.3 faiz). Qeyd olunan eyni dövrdə Çexiya Azərbaycandan 427 min ton neft alıb. Bu, ötən illə müqayisədə 2.6 dəfə artım deməkdir. Əvəzində, ötən ilin ilk üç ayında Azərbaycandan ən çox neft alan ölkələrin ilk beşliyində yer almış Ukrayna və Tailand payını azaldıb. Həmin ölkələr Azərbaycanın neft ixrac etdiyi ilk 15 ölkə arasında belə yer almayıb.
Toplam ixrac göstəricisi ötən illə müqayisədə azalsa da, sırf qeyri-neft sektorundakı ixracda artım gözə çarpır. 2023-cü ilin ilk üç ayında Azərbaycanın qeyr-neft məhsulları ixracı 912 milyon dollar olub. Ötən ilin eyni dövründə bu rəqəm 727 milyon dollar idi. Beləcə, neftdənkənar məhsul ixracının toplam ixracdakı payı da artaraq, 9.1 faizdən 11.8 faizə yüksəlib. Qeyri-neft ixracı ilə bağlı daha bir məqam diqqət çəkir. Ötən ilin ilk rübündə bu sektorda ən çox meyvə-tərəvəz ixracında artım qeydə alınmış və ölkə bundan 124 milyon dollar gəlir götürüb. Bu il həmin göstərici 10 milyon dollara yaxın azalaraq 115 milyon dollara enib. Neftdənkənar ixrac göstəriciləri gözdən keçirilərkən üzə çıxır ki, artımda elektrik enerjisi ixracı mühüm rol oynayır. Ümumiyyətlə, ölkəmizdə postpandemiya və postkonflikt dövründə yeni strateji mərhələyə keçid baş verir. Bu fonda 2022-2026-cı illər üçün sosial iqtisadi inkişaf strategiyası icra edilir. Bütün iqtisadi inkişaf istiqamətləri bu strategiyada öz əksini tapıb. Strategiya çərçivəsində iqtisadi artımın davamlı olması üçün dövlət - özəl sektör əməkdaşlığının genişləndirilməsi, regionlarda mövcud iş resurslarının iqtisadi fəaliyyətə cəlb edilməsi və digər bu qəbildən olan amillər ön planda yer alır. Bu əsasda ölkədə innovasiyalı yeni iqtisadi artım modeli formalaşdırılmaqdadır. Yeni strategiya layihəsi həyata keçirməklə ölkədə cari məzənnə və makroiqtisadi sabitliyin qorunması üçün tədbirlər görülür. Artım nəticəsində adambaşına düşən ümumi daxili məhsul 10 min manatı keçəcək. Beynəlxalq Valyuta Fondunun proqnozlarına görə, 2022-2026-ci illərdə dünyada iqtisadi artım tempi 3 faizdən çox olacaq. Qeyd edilən strategiyanın icrası nəticəsində ölkəmizdə 4% ətrafında ümumi daxili məhsulun artımı, qeyri-neft sektorunda isə 5 faiz artım olacağı proqnozlaşdırılır.
Tahir TAĞIYEV
