ABŞ dollarının ehtiyat valyuta kimi mümkün iflası Birləşmiş Ştatların son 200 ildə ən böyük məğlubiyyəti olardı. Bu fikri ABŞ-ın sabiq prezidenti Donald Tramp İndiana ştatındakı bir tədbirdə səsləndirib.
O, Çinlə Rusiyanın yaxınlaşmasını və Səudiyyə Ərəbistanının İranla diplomatik əlaqələrinin bərpasını ağlasığmaz adlandıraraq deyib: “Çin, İran, Şimali Koreya və Rusiya təhdidedici və dağıdıcı koalisiya formalaşdırıb”.
Cozef Bayden administrasiyasını növbəti dəfə sərt tənqid edən Donald Tramp vurğulayıb ki, ölkə rəhbərliyinin hazırkı siyasəti səbəbindən ABŞ tarixin ən təhlükəli dövrünü yaşayır. 2008-ci ildəki maliyyə böhranı barədə əvvəlcədən xəbər verən amerikalı iqtisadçı Nuriel Rubini dolların on il ərzində ehtiyat valyuta kimi tənəzzülə uğraya biləcəyini deyib. ABŞ-dan olan maliyyəçi, “Bridgewater Associates” kompaniyasının qurucusu Rey Dalio isə hesab edir ki, iqtisadiyyatda dolların və qloballaşmanın dominantlıq etdiyi dünya nizamı sona çatır, hazırda dünyanın əsas dövlətləri öz iqtisadi, maliyyə və hərbi bloklarını formalaşdırır. “Asia Times” nəşri isə qeyd edir ki, bu günlərdə ABŞ bankları ilə bağlı problemlər də dolların ehtiyat valyuta olmasının sona çatmasından xəbər verir. Bildirilir ki, bank böhranı bank sisteminin keyfiyyət problemi deyil, Amerikanın daim artan xarici borcunun maliyyələşdirilməsinin qeyri-mümkün vəzifəsi olmasından irəli gəlir: “ABŞ-ın 1971-ci il avqustun 15-də dollarla qızıl arasında əlaqəni kəsdiyi vaxtdan başlayaraq dolların ehtiyat valyuta kimi nəzərə alındığı era başa çatmaq üzrədir. O, Çin yuanı ilə əvəz olunacaq”. Son vaxtlarda bir neçə ölkə hesablamalarında ABŞ valyutasından istifadə etməkdən yayınmaq istədiklərini bir anda bəyan ediblər. Çin Səudiyyə Ərəbistanı ilə neftin yuanla alqı-satqısına dair razılıq əldə edib. Xatırladaq ki, krallıq son illərdə ən böyük neft ixrac edən ölkələr kimi Rusiya ilə birinci və ikinci yerləri möhkəm bölüşür və ərəb ölkəsinin ixrac etdiyi bu xammalın təxminən 25%-ni Çin alır. Hindistan və Rusiya tədarük edilən mallar üçün rupi və rublla əməliyyatların aparılması imkanlarını razılaşdırıblar. Ekspertlər diqqəti ona yönəldir ki, Birləşmiş Ştatlar 20-ci əsrin ortalarında dolları dövrün əsas əmtəəsi olan neftə bağlamağa müvəffəq oldu. O cümlədən, bu razılaşma sayəsində dollar dünyanın əsas ehtiyat valyutası statusunu təmin etdi: əgər xammal üzrə ödənişlər dollarla aparılırsa, müvafiq olaraq, bu valyutaya yönəlik digər pulların axını artır. İlk dövrlədə ABŞ valyutasının əsas alıcıları neft ixracatçıları oldu. İdxalçı ölkələr öz mallarını başqa ölkələrə, yenə də dollarla sataraq xammalın alınmasını ödəmək üçün hesablarını ABŞ valyutası ilə doldurmalı oldular. ABŞ Mərkəzi bankı funksiyasını yerinə yetriən Federal Ehtiyatlar Sistemi belə vəziyyətdə məzənnəni tənzimləməklə milli valyutanı inflyasiya artımlarından qorudu: məsələn, 1980-ci illərin əvvəllərində qiymət artımına və neftin çökməsinə cavab olaraq məzənəə üzrə uçot dərəcəsi 14%-ə qaldırıldı. Bununla da dövlətlər ölkə iqtisadiyyatında tənəzzülə yol verdilər, lakin valyutanı devalvasiyadan saxladılar. Əsas ehtiyat valyuta statusunu saxlamaq üçün məhz bu lazım idi: dolların alıcılıq qabiliyyəti və onunla bərabər digər ölkələrin ehtiyatları praktiki olaraq dəyişməz qaldı. Amma koronavirus pandemiyası,Rusiyanın Ukraynaya müdaxiləsi vəziyyəti dəyişdirib. Pandemiya vaxtə dollar çap maşınları işə salınsda da buraxılan pulların dünya iqtisadiyyatı tərəfindən “mənimsənilməsi” gözlənildityi kimi olmadı. ABŞ-ın sanksiyaları fonunda isə dollardan qaçmaq istəyən ölkələrin sayı sürətlə artır. Bu halda dollar istiqarazlarına sərmayə qoyan ölkələr, o cümlədən Çin ciddi narahatlıq keçirir. Çin, ABŞ valyutası ilə ən çox sərmayə yatıran ölkələrdən biri olaraq özü üçün mümkü təhlükəni maksimum dərəcədə hiss edir. Xüsusən də Pekin Rusiyanın qızıl-valyuta ehtiyatlarının həbsi, SWIFT vasitəsilə dollarla əməliyyatların qadağan edilməsi, Rusiyanın “Visa” və “Mastercard” ödəniş sistemləri ilə yaşadıqları problemləri diqqətdən qaçırmır.
Son illərdə Çin biznesi artıq “Amerika tənzimləyicilərinin ağır əli” ilə üzləşib: “Tiktok” sosial şəbəkəsi Amerika bazarında sıxışdırılır və “Huawei” məhsulları “qara siyahı”ya salınıb, ABŞ-da biznes fəaliyyəti qadağan edilib. Ona görə də bunlar Çinin iqtisadiyyatını dollardan uzaqlaşdırmaq istəyini daha da artırır. Beynəlxalq ticarətdə ABŞ dollarının əvəzinə başqa valyutaların istifadəsi ilə bağlı danışıqlara dair bütün məqamlar belə hallardan qaynaqlanır. Maraqlıdır ki, Rusiyadan neft və kömür alan Hindistan şirkətləri xammalın pulunu ödəyərkən dollardan imtina etməyə başlayıblar. Bu yolla onlar ABŞ-ın sanksiyaları altına düşmə risqlərini azaltmağa çalışırlar. Artıq ölkədə təchizatçılarla hesablaşmalar üçün əsasən yuandan istifadə edilir. Rusiya silahlarını da artıq milli valyuta üzərindən reallaşdırır. “Rosoboroneksport”un rəhbəri Aleksandr Mixeyev bildiri rki, Rusiya hərbi-texniki əməkdaşlıq çərçivəsində hesablaşmalar üçün avro və dollardan və SWIFT vasitəsilə ödənişlərdən imtina edib : “Bu gün hərbi-texniki əməkdaşlıq müqavilələrinə xidmət göstərən bank sistemi avro və dollar zonalarında işləmir və SWIFT-dən istifadə etmir. Bizdə tərəfdaş bankların mexanizmlərindən istifadə etməklə daha çevik hesablaşma sistemi və qapalı valyuta sxemi var və biz bunu uğurla həyata keçiririk. Bu gün biz hind rupisi, Çin yuanı ilə işləyirik, rublla işləyirik". Bu fonda Qardaş Türkiyə də Rusiya ilə ticarəti daha çox rublla aparır. Elə Azərbaycan da Rusiya ilə ticarətdə milli valyutaların payını artırır. Qeyd edək ki, Azərbaycanın əsas idxal dövriyyəsi Rusiya, Çin və Türkiyə kimi ölkələrin payına düşür. Bununla bağlı sadalanan ölkələrin dollardan imtina prosesi Azərbaycanda da manatın işləklik səviyyəsinə təsir edə bilər. Belə vəziyyətdə hesab edilir ki, Azərbaycan da, digər ölkələr kimi, bu gedişlə valyuta ehtiyatlarında dolların payını azaltmalı olacaq. Xatırladaq ki, ölkəmiz dollar ehtiyatının bir hissəsini qızıla çevirib və bu prosesin daha da genişlənməsi gözlənir. Digər tərəfdən, ABŞ iqtisadiyyatında baş verənlər, xüsusən də dolların kursundan istifadə edilməsi ilə başlanan valyuta savaşı da Amerika pulu üçün təhdidlərin artdığını göstərir. İstənilən halda, baş verənlər valyuta savaşlarının artıq getdikcə qızışmaqda olduğunu göstərir və burada, bir çox valyutalardan fərqli olaraq, manatın sabit mövqedə qalması proqnozlaşdırılır. Hər halda, bu istiqamətdə dövlət tərəfindən də zəruri addımlar atılır.
Ramil QULİYEV
