Azərbaycanın əsas ticarət tərəfdaşlarından biri olan Rusiyada milli valyutanın yenidən sürətlə dəyərdən düşməsi müşahidə olunur. Ötən ilin 14 aprelindən bəri avro ilk dəfə olaraq 1 avro üçün 90 rubl səviyyəsinə yüksəlib, 1 dolların qiyməti isə 82 rublu keçib. Son bir həftə ərzində dollar rubla nisbətdə 5 faizdən çox, avro isə 13 faiz bahalaşıb.
Qeyd edək ki, ötən ilin fevralından Rusiyanın Ukraynaya tammiqyaslı hərbi müdaxiləsi başlanandan bəri Moskva üzərinə qoyulmuş sanksiyalara görə Rusiyanın milli valyutası çökmüşdü. Lakin Rusiya Mərkəzi Bankının gördüyü tədbirlər, idxalın azalması və enerji daşıyıcılarından gəlirlərin nisbətən sabitliyi rublun möhkəmlənməsinə səbəb olmuşdu. Amma burada o da qeyd edilməlidir ki, Rusiya neftinə embarqo yalnız ötən ilin sonlarında qoyulub. Təhlilçilər rublun hazırkı zəifləməsini vergi ilinin qurtarması ilə bağlayırlar. Belə ki, iri ixracatçılar büdcəyə ödənişlər etmək üçün xarici valyutanı rubla dəyişiblər. Rublun ucuzlaşmasının başqa bir səbəbi kimi ixrac həcminin azalması və Maliyyə Nazirliyinin Rusiyadan kapital axını ilə bağlı valyuta satışını azaltması göstərilir. Rusiyadakı xarici şirkətlərin bizneslərini satması da rublu ucuzlaşdırıb. “Bloomberg” rublun məzənnəsinin düşməsini Britaniyanın “Shell” şirkətinin “Saxalin-2” layihəsindən çıxması ilə izah edir. Belə ki, prezident Vladimir Putin NOVATEK şirkətinə “Shell” şirkətinin bu layihədəki 95 milyard rublluq və ya 1,2 milyard dollarlıq payını almağa şəxsən icazə verib. Bu da qeyd olunur ki, pul Britaniya şirkətinin xaricdəki hesabına köçürüləcək. Ekspertlər bildirir ki, rublun məzənnəsinin belə aşağı səviyyədə uzun müddət qalacağını göstərən heç bir fundamental əsas yoxdur. Buna səbəb OPEC+ qrupunun hasilat ixtisarına dair qərarı ilə bağlı neft qiymətlərinin qalxmasıdır. Amma nüfuzlu “The Wall Street Journal” nəşri qeyd edir ki, Rusiyada iqtisadi problemlər rubl üçün əlavə çətinliklər yarada bilər. Bildirilir ki, müharibənin ilk aylarında neft və qazın qiyməti yüksəldi və Rusiya ciddi qazanc əldə etdi, amma artıq o günlər bitib: “Qərbin sanksiyaları da getdikcə tükənir. Bununla belə, Rusiyanın dövlət gəlirləri azalır, iqtisadiyyatı getdikcə zəifləyir. Ölkənin ən böyük ixrac əmtəələri olan qaz və neft əsas alıcılarını itirib. Gənclərin cəbhəyə getməsi və ya hərbi xidmətə cəlb olunması qorxusundan ölkədən qaçması nəticəsində işçi qüvvəsi azalıb”. Həmçinin qeyd olunub ki, Rusiya tədricən Avropa bazarını itirir və Çindən asılı vəziyyətə düşür. Bununla belə, ucuzlaşan rubl Rusiyada iqtisadi aktivliyi artıra bilər. Rublun avro və dollar qarşısında ucuzlaşması nəticəsində dünyanın bütün ölkələrindən olan alıcılar ucuz mal almaq üçün yenidən Rusiya mağazalarına üz tuta bilərlər. Hazırda müəyyən xarici ölkələrdən bank kartları vasitəsilə Rusiyadan mal alanların sayı və ticarətin həcmi sürətlə böyüyür. Rublla bağlı baş verənlər MDB ölkələrinə, o cümlədən Azərbaycana da öz təsirini göstərir. Doğrudur, rublun ucuzlaşması idxal olunan malların qiymətini də ucuzlaşdırmalıdır. Amma Azərbaycan bazarında bununla bağlı proqnozlar özünü adətən, doğrultmur.
Onu da qeyd edək ki, Rusiyadan Azərbaycana əsasən yarımfabrikat sənaye məhsulları, maşınlar, avandanlıqlar, nəqliyyat vasitələri və xammal sayılan ərzaq məhsulları idxal olunur. Rublun ucuzlaşması bu malların idxal həcmini artıra bilər ki, bu da yerli istehsalçıların işinə yaraya, Azərbaycan istehsalı olan sənaye məhsullarının maya dəyərini aşağı sala, istehsalı stimullaşdira bilər. Azərbaycanın isə Rusiyaya ixracının 30%-ni ərzaq və kənd təsərrüfatı məhsulları təşkil edir. Qonşu ölkənin milli valyutasının dəyərdən düşməsi ixracın həcminin azalacağı fikri yaratsa da, vəziyyət başqa cür də ola bilər. Məsələ ondadır ki, Avropa İttifaqı və Rusiya arasında qarşılıqlı sanksiyalar Avropadan Rusiyaya ixracı azaldıb, son nəticədə isə yaranan boşluğu Azərbaycan məhsulları da doldura bilir. Bu da yerli istehsalın həcminin artmasına rəvac verir. Amma narahatliq doğuran məsələ yenə odur ki, Rusiyada dolların bahalaşması bu ölkədə yaşayan və işləyən Azərbaycan vətəndaşlarının gəlirlərini azaldacaq və onlar vətənə əvvəlki vaxtlarla müqayisədə bir qədər az pul göndərəcəklər. Onu da qeyd edək ki, Azərbaycan Dövlət Neft Fondunun investisiya portfelində Rusiya rublu da yer alır, amma bu göstərici heç 1 faizə də çatmır. Rubl və digər xarici valyutalarda sərmayə qoyuluşlarının həyata keçirilməsi investisiya portfelinin diversifikasiyasının təmin edilməsi və uzunmüddətli gəlirliliyin yüksəldilməsi məqsədi daşıyır. Indikii halda valyuta ehtiyatlarında rublun payının az olması onun ucuzlaşmasının ölkəmizin valyuta ehtiyatlarına heç bir təhdid yaratmadığını göstərir. Bununla belə, Rusiyada rublun vəziyyəti Azərbaycanın gələcək valyuta siyasətinə korrektələr gətirə bilər. Neftin qiyməti manatın məzənnəsi üçün vacib olsa da, aqrar məhsullarımızın 90, ümumi qeyri-neft ixracatımızın 34 faizinə sahib olan şimal qonşumuzun valyutasının dəyəri bizim üçün az əhəmiyyətli deyil. Qeyri-neft ixracatındakı müqayisəli üstünlüklərimizin qorunub saxlanması üçün neftdən kənar sektorlar üzrə əsas ticarət tərəfdaşlarımızda valyutaların vəziyyətinin nəzərə alınması çox vacibdir.
Ramil QULİYEV
