Dünyada dərinləşən geosiyasi ziddiyyətlər və qarşıdurmalar fonunda qlobal iqtisadiyyatla bağlı durum da sürətlə pisləşir. Bu fonda Beynəlxalq Valyuta Fondunun (BVF) icraedici direktoru Kristalina Georgiyeva bildirib ki, qlobal iqtisadi artım qarşıdakı 5 il ərzində son 33 ilin ən aşağı səviyyəsində olacaq. O, ölkələri qlobal ziddiyyətlərə səbəb ola biləcək iqtisadi parçalanmaya son qoymağa və istehsalı artırmaq istiqamətində addımlar atmağa çağırıb.
BVF-in rəhbəri cari ildə qlobal artımın 3 faizdən də aşağı olacağını bildirib. O, Dünya Bankının iclasında təqdim etdiyi “İnkişafa aparan yol: Üç mühüm amil” adlı məruzəsində qlobal iqtisadiyyatın 2021-ci ildə müsbət nəticələr göstərdiyini, lakin Rusiyanın Ukraynadakı müharibəsindən sonra təqribən 50 faiz geriləyərək 6,1 faizdən 3 faizə endiyini bildirib: “İnkişaf etmiş iqtisadiyyatlarda istehsal və istehlakçı fəallığında müsbət tendensiyalara, Çində pandemiya ilə bağlı məhdudiyyətlərin aradan qalxmasına baxmayaraq, bu il qlobal iqtisadi böyümə 3 faizdən artıq olmayacaq”. O əlavə edib ki, ABŞ və Avropada iqtisadi fəaliyyətin yavaşlaması prosesi davam edir, yüksək faiz dərəcələri bu prosesi sürətləndirir. Bu ökələrin 90 faizində iqtisadi geriləmə gözlənilir. Onun sözlərinə görə, inkişaf etməkdə olan ölkələrin iqtisadiyyatında müəyyən tərəqqi müşahidə olunur, eyni zamanda, Çin və Hindistan cari ildə qlobal iqtisadi artımın 50 faizə qədərini təmin edəcək. BVF-in rəhbəri qeyd edib ki, aşağı gəlirli ölkələrdə borcların artması, ixracata yönəlmiş tələbatın azalması şəraitində adambaşına düşən milli gəlir azalır. O əlavə edib ki, COVID-19 pandemiyası ilə başlayan yoxsulluq və aclıq böhranı daha da dərinləşəcək: “Hazırda güclü pul siyasəti, getdikcə artan geosiyasi gərginlik və inflyasiyanın səviyyəsinin artması qlobal iqtisadiyyatda inkişafı əngəlləyir. Bütün bu problemləri həll etmək üçün ən vacib amillər inflyasiya ilə mübarizə, maliyyə sabitliyinin qorunması, qiymətlərin sabitləşməsidir. Mərkəzi bankların faiz dərəcələrini artırması fonunda bir çox ölkədə inflyasiyanın səviyyəsi də artmaqda davam edir. ABŞ və İsveçrədə bank sektorunda son aylar baş verən mənfi proseslər pessimist meyilləri daha da gücləndirib. Bununla belə, 2008-ci ilin maliyyə böhranı ilə müqayisədə banklar daha dayanıqlı görünür və əvvəlki illərə nisbətən çevik davranır”. K.Georgiyeva diqqətə çatdırıb ki, qeyri-bank sektorunda da vəziyyət yaxşı deyil: “Maliyyə təzyiqlərinin yüksək olduğu bir şəraitdə mərkəzi banklar inflyasiya ilə mübarizədə daha fəal rol oynamalıdır. Digər tərəfdən, iqtisadiyyatda köklü islahatlar və rəqəmsal inqilabı sürətləndirmək yolu ilə iş şəraiti yaxşılaşdırılmalı, həmçinin insan kapitalından səmərəli istifadə etməklə istehsal daha intensiv hal almalıdır. Bu kontekstdə “yaşıl” iqtisadiyyatın rolu böyükdür, belə ki, sözügedən sektora ildə təxminən 1 trilyon dollar sərmayə qoyulması iqtisadi artım və yeni iş yerlərinin açılmasına töhfə verəcək”. Bütün bunlar fonunda indi müxtəlif ölkələrin iqtisadiyyatının necə olacağı xüsusi maraq doğurur. Hesab edilir ki, bəzi ölkələr ciddi problemlərlə üzləşəcəklər. Amma Azərbaycan onların sırasında deyil. Bunu beynəlxalq maliyyə qurumları da təsdiq edirlər. Qeyd edək ki, cari ilin yanvar-fevral aylarında ölkədə 19 milyard 812,5 milyon manatlıq və ya əvvəlki ilin eyni dövrü ilə müqayisədə 0,4% çox ümumi daxili məhsul istehsal olunub. Dövlət Statistika Komitəsinin yaydığı məlumata görə, iqtisadiyyatın neft-qaz sektorunda əlavə dəyər 3,6% azalıb, qeyri neft-qaz sektorunda isə 4,6% artıb. Bu arada Dünya Bankı da 2023-cü ildə Azərbaycanın real ümumdaxili məhsulunun artımı ilə bağlı proqnozunu açıqlayıb. Dünya Bankına görə, bu il Azərbaycanda iqtisadiyyatın artımı 2,2% təşkil edəcək. Dünya Bankı həmçinin, 2024-cü ildə Azərbaycan iqtisadiyyatının ötən proqnoza nisbətən 0,1% az, yəni 2,1% artacağını müəyyən edib. Hesabata görə, 2025-ci ildə isə Azərbaycanda real ÜDM-in artımı 2,6%-ə yüksələcək: “Ortamüddətli perspektivdə Azərbaycanda iqtisadi artım ehtimal ki, böyük həcmli investisiyalar (o cümlədən Avropa İttifaqının vasitəçiliyi ilə bağlanmış bir neçə enerji sövdələşməsi fonunda), eləcə də Azərbaycan Respublikasının 2022-2026-cı illərdə sosial-iqtisadi inkişaf Strategiyasının həyata keçirilməsi üçün dövlət xərclərinin artması ilə dəstəklənəcək. 2023-cü ildə iqtisadi artımın 2,2% təşkil edəcəyi gözlənilir. Ortamüddətli perspektivdə artımın struktur islahatları olmadan orta hesabla 2,5% səviyyəsində olacağı proqnozlaşdırılır”.
Dünyada enerji resurslarının qiymətləri də Azərbaycan üçün əlverişli şərait yaradır. Məsələn, “Rystad Energy” şirkəti hesablayıb ki, Xəzər dənizinin Azərbaycana aid hissəsində planlaşdırılan kəşfiyyat layihələri 2030-cu ilə kimi Azərbaycanın çıxarıla bilən ehtiyatlarını 4,4 milyard barrel artıra bilər. Bundan başqa Azəraycan təbii qaz istehsalını da artırır. Hazırda Azərbaycan hasil edilən təbii qazın təxminən yarısını əsasən elektrik enerjisi istehsalı və daha az səviyyədə istilik sistemi üçün istehlak edir, qazın qalan hissəsi isə ixrac olunur. Amma daxili istehlakın azaldılması ixrac üçün mövcud təbii qazın həcmini artıra bilər. Elektrik enerjisi istehsalında təbii qazın bərpa olunan mənbələrlə əvəzlənməsi ilə əlavə həcmlər əldə edilə bilər. Qeyd edək ki, Azərbaycan həmçinin dünyanın ən böyük dövlətlərinin qoşulduğu “yaşıl” enerji yarışına da fəal şəkildə hazırlaşır. Ötən il iki böyük elektrik stansiyasının tikintisinə başlanılıb: “Masdar” şirkəti ilə birlikdə Qaradağ günəş stansiyasının və “ACWA Power” (şirkəti ilə birlikdə Xızı-Abşeron külək elektrik stansiyasının inşası həyata keçrilir. Azərbaycan 2030-cu ilə qədər elektrik enerjisi istehsalında bərpa olunan enerji mənbələrinin payını 30%-ə çatdırmağı, 2050-ci ilə qədər isə ölkədə istixana qazı emissiyalarını 40%-ə qədər azaltmağı planlaşdırır. Üstəlik, Azərbaycan bərpa olunan enerji mənbələrini öz enerji təhlükəsizliyini təmin etmək üçün deyil, həm də ixrac üçün hazırlayır. Bəllidir ki, Azərbaycan “yaşıl enerji” ölkəsinə çevrilməklə paralel olaraq bərpa olunan enerji və hidrogen ixracında Avropa üçün mühüm və etibarlı tərəfdaşa çevrilməyə hazırlaşır. Bununla əlaqədar Azərbaycan Gürcüstandan Rumıniyaya 4 qiqavat gücündə sualtı kabel xəttinin çəkilməsi layihəsində iştirak edir. Bundan əlavə Azərbaycan artıq beynəlxalq logistika və nəqliyyat mərkəzinə çevrilib. Üstəlik, dünyada baş verən hadisələr fonunda ölkənin tranzit rolu daha da artıb. Görülən digər tədbirlər ölkə iqtisadiyyatını bundan sonra da uğurla inkişaf etdirməyə qadirdir.
Ramil QULİYEV
