Maliyyə əlçatanlığı Azərbaycanda biznesin inkişafında hələ də ən mühüm problemlərdən biri kimi qalır. Bunu Dünya Bankının qeyd edilən müstəvidə ölkəmzi üzrə araşdırmasının nəticləri də təsdiq edir. Baş verənlər artıq hökumətdə də ciddi narahatlıqlar yaradır. Çünki bu hal ölkədə iqtisadi tərəqqiyə xələl gətirir.
Bütün bunların fonunda məlumatlara əsasən, Azərbaycanda biznes kreditlərinin şərtlərində yumşalmalar olub. Mərkəzi Bank bu xüsusda aşağıdakıları bildirib: “Biznes kreditləri üzrə risklər nəzərə alınmaqla, real sektorun maliyyələşməsində bankların rolunun stimullaşdırılması məqsədilə onlara digər növ kreditlərlə müqayisədə (məsələn, istehlak kreditləri) daha yumşaq prudensial normalar tətbiq edilir. Bu növ kreditlər üzrə bankların requlyativ kapitalının hesablanmasına birbaşa təsir edən ehtiyat normaları və risk dərəcələri daha aşağı səviyyədə müəyyən edilib. Məsələn: kiçik və orta sahibkarlıq subyektlərinə verilən, habelə qeyri-neft sektoru üzrə ixracın maliyyələşməsinə yönəlmiş milli valyutada biznes kreditlərinin risk dərəcəsi 100%-dən 50%-ə azaldılıb”. Bundan başqa, baş bank tərəfindən qeyri-neft sektoru üzrə ixracın maliyyələşməsinə yönəlmiş xarici valyutada biznes kreditləri üzrə risk dərəcəsi 75% səviyyəsində müəyyən edilib: “Həmçinin, bankların real sektorda irimiqyaslı və uzunmüddətli layihələrin maliyyələşdirilməsində rolunun artırılması, eləcə də tənzimləmə çərçivəsinin qabaqcıl beynəlxalq təcrübəyə uyğunlaşdırılması məqsədilə AMB 24 oktyabr 2022-ci il tarixində “Layihə maliyyələşdirilməsi kreditlərinin prudensial tənzimlənməsi Qaydası” təsdiq edib. Sözügedən Qayda ənənəvi biznes krediti məhsullarından fərqli olaraq layihə maliyyələşdirilməsi kreditləri üzrə ödənişlərin borcalanın gəlirləri hesabına deyil, layihənin yaratdığı gəlir hesabına həyata keçirilməsi tələbləri, layihədə iştirak edən tərəflərin vəzifələri, kredit təşkilatının dayanıqlı kapital mövqeyinə və layihə idarəetməsi sahəsində təcrübəli insan resurslarına malik olması məsələləri əhatə edir. Qayda ilə müəyyən edilmiş requlyativ tələblərə əsasən layihə fazasında olan kreditlər faizlərin ödənilməsi uzun dövriliyinə görə əlavə ehtiyatların yaradılması tələbindən istisna olunmuş, bu növ kreditlərin xüsusiyyətləri nəzərə alınaraq, digər tələblər müəyyən edilib”. Eyni zamanda, Mərkəzi Bank bankların iqtisadiyyatın real sektorunu maliyyələşdirməsinin stimullaşdırılması məqsədilə bundan sonr da müvafiq addımlar atılacağənı bildirib.
Lakin hökumət tərəfidən atılan addımlara baxmayaraq, banklar hələ də real sektora lazımı qədər kredit ayırmaqda tərəddüd edirlər. Xüsusən də regionlarda biznes kreditləri ilə bağlı durum hələ də acınacaqlı olaraq qalır. Qeyd edək ki, Azərbaycanda kreditlərin 80 faizə yaxını Bakı və Abşeron-Xızı iqtisadi rayonunun payına düşür. Son ilin göstəricilərinə görə, Azərbaycanda bankların və bank olmayan kredit təşkilatlarının kredit portfeli 20.3 milyard manat təşkil edib. Bankların kredit portfeli geniş olsa da, kreditləşmədə regionların payı 23 faiz, Bakı üzrə isə 77 faizdir. Yüksək faiz dərəcəsi, sərt girov şərtləri, risklərin bölüşdürmə və kreditlərə zəmanət mexanizmlərinin əlyetərli olmaması bankların regionlarda kredit siyasətinə hələ də mənfi təsirini davam etdirir. İqtisadçı ekspert Rəşad Həsənov da bu halda biznes kreditlərinin həcmi ilə bağlı xoş olmayan mənzərənin yarandığını qeyd edir. Onun sözlərinə görə, digər bir məsələ kreditlərə dövlət zəmanəti, kredit faizlərinə subdisiyalar ayrılmasıdır: “Bu istiqamətdə son bir neçə ildə müəyyən addımlar atıldı, alternativ dəstəkləyici addımlar, məsələn, daşınan əmlakın girov götürülməsi, və yaxud da kredit faizlərinin subsidyalaşdırılması, kreditlərə dövlət zəmanətinin verilməsi mexanizminin yaradıldı, amma bunların da əhatə dairəsi çox kiçikdir. Dövlət zəmanəti verilmiş kreditlərin məbləği bu gün 200-300 milyon manatdan artıq deyil ki, bu da mövcud kredit portfelinin heç 1,5 faizi də etmir. Yəni bu kimi nailiyyətlərdən geniş istifadə olunmur, həm bir tərəfdən bu alətlərin özünün hüquqi çərçivəsindən qaynaqlanan problemlər var. Məsələn, dövlət zəmanəti 30000 manatdan yuxarı kreditlərə verilir, hər kəsə də məlumdur ki, Azərbaycanda sahibkarlıq subyektlərinin böyük əksəriyyəti mikro, yəni 95 faizinə yaxın subyekt mikro subyektdir, onlara daha aşağı məbləğdə kreditlər lazımdır, amma həmin kreditlər dövlət zəmanəti kreditindən istifadə edə bilməz. Əsas çətinlik də onlardadır. Onların əmlakları yoxdur, girov qoya bilmirlər. Buna görə də böyük bir sahibkar kateqoriyası bu imkanlardan istifadə edə bilmir. Digər bir məsələ dövlət tərəfindən verilən güzəştli kreditlərin əhatə dairəsinin az olması və sahibkarlığın inkişaf fondunun vəsaitlərinin kifayət qədər olmamasıdır”. Hesab olunur ki, ölkəmizdə kredit zəmanət mexanizminin formalaşması təqdirəlayiqdir, lakin sahibkarlıq sektoruna yönəlik təminat sisteminin daha da təkmilləşməsinə ehtiyac var. Amma istənilən halda kreditləşmə prosesində banklar da fəal iştirak etməli, rel sektora daha ço kredit ayırmalıdırlar.
Ramil QULİYEV
