Ötən ayın sonlarında Azərbaycan Mərkəzi Bankı uçot dərəcəsini növbəti dəfə artırıb. Bankın İdarə Heyətinin qərarı ilə uçot dərəcəsi 8.5-dən 8.75 faizə, faiz dəhlizinin aşağı həddi 6.75-dən 7-yə, yuxarı həddi isə 9.5-dən 9.75-ə çatdırıldı. Qurum bundan öncə bu ilin fevralında uçot dərəcəsini artırmışdı.
Adətən uçot dərəcəsi inflyasiyaya qarşı tədbirlər çərçivəsində qaldırılır. Dövlət Statistika Komitəsinin məlumatına görə, 2023-cü ilin yanvar-fevral aylarında Azərbaycanda inflyasiya ötən ilin analoji dövrü ilə müqayisədə 13.9 faiz, ərzaq məhsullarında isə 17.3 faiz təşkil edib. Rəsmi qurumların açıqlamalarına görə, Azərbaycana inflyasiya, əsasən, xaricdən idxal olunur. Qeyd edək ki, birja əmtəələrinin kəskin bahalaşması şəraitində ötən il dünyanın əksər ölkələrində gözləniləndən daha yüksək və qalıcı inflyasiya müşahidə edilib. Daşınma-logistika xərclərinin artması və çatdırılma müddətinin uzanması dünyada inflyasiya proseslərinin güclənməsinin əsas səbəblərindən olub. Ötən il Azərbaycanın ticarət tərəfdaşı olan ölkələrdə orta illik inflyasiya 20 faiz təşkil edib. Yaranan yeni qlobal iqtisadi reallıqların ölkə iqtisadiyyatına təsirləri birtərəfli olmayıb. Bir tərəfdən yüksək qlobal əmtəə qiymətləri və daşınma-logistika xətlərində problemlərin artması Azərbaycanda da inflyasiya təzyiqlərini artırıb. Digər tərəfdən Azərbaycanın əsas ixrac məhsullarının bahalaşması ölkənin tədiyə balansına, valyuta bazarında tarazlığa və iqtisadi aktivliyə pozitiv təsir göstərib. İndi dünyada, o cümlədən avrozonada inflyasiya tempi artıq yavaşıyıb. Bu fonda Mərkəzi Bank 2023-cü ildə ölkədə illik inflyasiya səviyyəsini 8 faiz civarında proqnozlaşdırıb. Mərkəzi Bankdan bildirilib ki, ticarət tərəfdaşı olan ölkələrdə inflyasiyanın tədricən azalması davam edir, bu da ölkə daxilində inflyasiyanın faktiki və gözlənilən dinamikasına müəyyən zaman intervalı ilə təsir göstərir: “Eyni zamanda, tədiyə balansının cari əməliyyatlar hesabının profisiti qiymət sabitliyinin əsas lövbəri olan məzənnə sabitliyini dəstəkləyir. Manatın nominal effektiv məzənnəsinin möhkəmlənməkdə davam etməsi inflyasiyanın xarici xərc amillərini neytrallaşdırır. 2022-ci ildəki 8.4 faizlik möhkəmlənmənin ardınca 2023-cü ilin ilk iki ayında manatın nominal effektiv məzənnəsi 2.2 faiz möhkəmlənib”. Vurğulanıb ki, monetar şəraitin adekvat tənzimlənməsi də inflyasiyanın daxili tələb amillərini məhdudlaşdırır: “2023-cü ilin fevralında illik inflyasiya 14.1 faiz təşkil edib. Bu da son bir ildə müşahidə edilən pik səviyyə (2022-ci ilin sentyabrında 15.6%) ilə müqayisədə 1.5 faiz bəndi azdır”. Bankdan əlavə olunub ki, ilin əvvəlindən bəri bəzi xidmət və məhsulların qiymətlərinin dəyişdirilməsi ilə bağlı qərar inflyasiya gözləntilərinə təsir edə bilər: “Baza ssenari üzrə fərziyyələrlə 2023-cü ildə illik inflyasiyanın 8 faiz ətrafında olacağı proqnozu dəyişməz qalır”. Əslində, bir çox beynəlxalq maliyyə qurumları da ölkəmizdə qiymət artımı ilə bağlı vəziyyətin yaxşılaşmağa doğru getdiyini bəyan edirlər. Məsələn, Asiya İnkişaf Bankı bu il Azərbaycanda inflyasiyanın 7 faiz olacağını proqnozlaşdırır. Bankın “Asian Development Outlook” hesabatının yenilənmiş aprel sayında bildirilir ki, bu, qurumun sentyabr proqnozu ilə müqayisədə eynidir. Bank gələn il isə Azərbaycanda 6,5 faiz inflyasiya gözləyir. Asiya İnkişaf Bankı ümumilikdə Qafqaz və Mərkəzi Asiya regionunda inflyasiyanın bu il 10,3 faiz (əvvəlki proqnoza nisbətən 1,8 faiz bəndi çox), gələn il isə 7,5 faiz olacağını proqnozlaşdırır. “Fitch Ratings” beynəlxalq reytinq agentliyinin proqnozunda isə deyilir ki, Azərbaycanda inflyasiya səviyyəsi ötənilki 13,9 faizdən 2023-cü ildə orta hesabla 10,3 faizə düşəcək. Agentlik 2024-cü il üçün inflyasiyanın 7,3 faizə qədər azalacağını proqnozlaşdırır: “Bu, qlobal əmtəə qiymətlərinin aşağı düşməsi, tədarük zəncirindəki fasilələrin azalması və daha güclü real effektiv məzənnə ilə bağlıdır. Buna baxmayaraq, bu proqnozlar hələ də Azərbaycan Mərkəzi Bankının hədəfindən yüksəkdir”.
“Fitch”in qeyd etdiyi kimi, ölkədə inflyasiya 2022-ci ilin oktyabrında qeydə alınmış 15,6 faizlik ən yüksək həddən cari ilin fevral ayında 14,1 faizə enib, bu da qismən ərzaq qiymətləri inflyasiyasının 4 faiz bəndi azalaraq 17,1 faizə düşməsini əks etdirir: “Daxili komponent ötən ilin əvvəli ilə müqayisədə bir qədər yüksəkdir, nominal əməkhaqqı artımı isə ümumi səviyyəyə yaxındır”. İnflyasiya təzyiqlərini aradan qaldırmaq üçün Azərbaycanda uçot dərəcəsi son bir ildə 100 baza bəndi artırılaraq 8,75 faizə çatdırılıb. O da vurğulanır ki, məcburi ehtiyatlardan da istifadə edilməklə bank sektorunun likvidliyinin mənimsənilməsi üçün digər tədbirlər görülüb. Onu da qeyd edək ki, inflyasiyanın daxili və xarici mühitində müşahidə olunan risklərə reaksiya olaraq Mərkəzi Bank antiinflyasiya xarakterli pul siyasətini davam etdirir. Pul təklifinin effektiv tənzimlənməsi və bank sistemində likvidliyin təmərküzləşməsinin məhdudlaşdırılması məqsədilə məcburi ehtiyat normalarına dair qəbul edilmiş qərara uyğun olaraq 2023-cü ilin fevral ayından başlayaraq bütün banklar məcburi ehtiyatları yeni normalara uyğun saxlamağa başlayıblar. Bununla yanaşı, hökumət əsas qida məhsullarının qiymətinin sabit qalması istiqamətində də zəruri addımlar atır. Artıq neqativ tendensiyanın dayandığının ilk əlamətləri görünməkdədir.
Tahir TAĞIYEV
