Məlum olduğu kimi, OPEC və qeyri-OPEC ölkələrini birləşdirən OPEC+ formatı gündəlik neft hasilatını məhdudlaşdıracaq. Qəbul edilmiş qərara əsasən, may ayından etibarən gündəlik hasilat bir milyon barrel azaldılacaq.
Səudiyyə Ərəbistanı həmin həcmin yarısını, yəni yarım milyon barreli öz üzərinə götürüb və bu ölkənin Energetika Nazirliyi müvafiq məhdudlaşdırılmanın könüllü şəkildə edildiyini bildirib. Küveyt, Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri və Əlcəzair də bu təşəbbüsə qoşulub. Rusiya bu səylərə ilin qalan hissəsi üçün öz ixtisarlarını uzatmaqla qoşulur.
Xatırladaq ki, ötən ilin fevral ayında dünya bazarlarında xam neftin qiymətində kəskin bahalaşma baş versə də, yay və payız aylarında qiymətlər düşməyə başladı. Bu ilin mart ayında dünya bazarlarında ucuzlaşmanı nəzərə alaraq, OPEC+ qiymət sabitləşdirməsinə nail olmağa çalışır. Analitiklərin rəyinə görə, hasilatın qismən azaldılması bazarlarda neftin bir barrelinin qiymətinin ilk mərhələdə 10 dollaradək artması ilə nəticələnə bilər. Artıq bazarlarda bahalaşma qeydə alınır. “Brent” markasından olan neftin 1 barrelinin qiyməti 5.04 dollar və ya 6.13 faiz qalxaraq 84.93 dollar olub. Qiymətin tezliklə 90 dollara çatması gözlənilir. Azərbaycanın “Azeri Light” markalı neftinin bir barrelinin qiyməti də 90 dollarlıq həddə yaxınlaşır. Qiymət artımının müəyyən müddət davam etməsi gözlənilir. Bu barədə danışmazdan öncə qeyd edək ki, əksəriyyəti OPEC neft kartelinə daxil olan neft istehsalçılarının hasilatı gündə 1 milyon barreldən çox azaltmaq qərarı səyahət və sənaye üçün daha az yanacağa ehtiyacı olan qlobal iqtisadiyyatın yavaşlaması fonunda xam neft qiymətlərinin düşməsindən sonraya təsadüf edir. Belə vəziyyətdə növbəti ixtisarlar dünya neft tədarükünün təxminən 3%-ni təşkil edir. Məhz bu göstərici neft qiymətlərinin yüksəlməsinə ciddi təkan verir. İxtisarlarla bağlı əsas amillərə gəlincə, OPEC-in dominant üzvü Səudiyyə Ərəbistanı bildirib ki, bu addım neft qiymətlərində daha dərin enişin qarşısını almaq üçün ehtiyat tədbiridir. Səudiyyə Ərəbistanının energetika naziri Əbdüləziz bin Salman gələcək tələbata ehtiyatla yanaşır və neftə olan tələbatın mümkün azalmasından əvvəl tədarükün tənzimlənməsində fəal olmağa üstünlük verir. Avropada iqtisadi artımının olmaması və Çinin koronavirusdan dirçəlişinin gözləniləndən daha uzun sürməsi, bankların çökməsi ilə ABŞ-da tənəzzül qorxusu fonunda neft istehsalçılarını pandemiya, qlobal maliyyə böhranı zamanı olduğu kimi qiymətlərin qəfil enişi qorxudur. Təhlilçilər deyir ki, tələbat və təklif nisbətən yaxşı tarazlaşdırılıb və bu, hasilatın azaldılması ilə gələcək aylarda qiymətlərin yüksələ biləcəyi deməkdir. Məsələ burasındadır ki, xam nefti benzinə, dizelə və təyyarə yanacağına çevirən neft emalı zavodları səyahət tələbatının illik artımını qarşılamaq üçün yay istehsalında artıma hazırlaşır. Bütün bunlar neft istehsalçısı kimi Azərbaycana da təsirsiz ötüşməyəcək. məsələ ilə bağlı iqtisadçı-ekspert Vüqar Bayramov qeyd edir ki, bir sıra OPEC ölkələrinin hasilatın azaldılması ilə bağlı qərarları neftin dünya bazar qiymətində yenidən artımlara səbəb olub: “Gündəlik hasilatın Səudiyyə Ərəbistanında 500 min, Rusiyada 500 min, İraqda 211 min, Küveytdə 128 min, Qazaxıstanda 78 min, Omanda 40 min, Əlcəzairdə 48 min barel azaldılması planlaşdırılır. Bununla OPEC və tərəfdaşları neft bazarında qiymət stabilliyinə nail olmağa çalışırlar. Bu da artıq bazarda öz təsirini göstərməkdədir. Azərbaycan üçün neftin dünya bazar qiyməti ölkəyə daxil olan valyutanın həcmi baxımından əhəmiyyətlidir. Valyuta daxilolmalarının 80 faizi neft və neft məhsullarının payına düşür. Neftin qiymətinin yüksəlməsi enerji ixracatından daha çox gəlir əldə etməyə imkan verir. Ölkəyə daxil olan valyutanın həcmi, eyni zamanda, milli valyutanın məzənnəsinə təsir göstərən faktorlardan hesab olunur. Son qiymət artımlarına rəğmən, ümumi həcmi azaltmadan ixracatda və fiskal gəlirlərimizdə neftin payının azaldılması daha da prioritetləşməkdədir”.
Rusiyanın "Qazprombank"ının analitik qrupu bildirir ki, neft qiymətləri Azərbaycanın maliyyə manevr imkanlarını artıatacaq: “2023-cü ildə Azərbaycanın maliyyə siyasəti pandemiyanın pik dövründə, iqtisadiyyatı bərpa etmək üçün kütləvi fiskal stimulun tələb olunduğu dövrdə olduğundan daha mühafizəkar olacaq. 2023-cü ildə Azərbaycan Maliyyə Nazirliyi büdcə kəsirini azaltmağı planlaşdırır, reallıqda isə büdcəni profisitlə icra etmək olar. Bu il kəsirin 2022 və 2021-ci illər üçün nəzərdə tutulan 3,6 və 4,1 faizdən ÜDM-in 2,4 faizinə endirilməsi planlaşdırılır. Qeyd etmək yerinə düşər ki, 2023-cü ilin büdcəsi neftin qiymətinin mühafizəkar proqnozuna əsaslanır. ABŞ bank sistemində risklərin artması fonunda “Brent” markalı neftin qiyməti bir barel üçün 78 dollara endikdən sonra belə onun kotirovkaları Azərbaycan büdcəsində müəyyən edilmiş səviyyədən 1,6 dəfə yüksək olaraq qalır”. “Qazprombank” hesab edir ki, neftin qiyməti bu səviyyədə qalsa belə, ilin sonuna kimi Azərbaycan büdcəsində ÜDM-in təxminən 1 %-i həcmində profisit yarana bilər. O da vurğulanır ki, Avropada “mavi yanacağa” artan tələbatı qarşılamaq üçün TAP vasitəsilə təbii qazın tədarükü artdıqca, Azərbaycanın neft-qaz sektorunun bərpası qısa müddətdə sürətlənəcək: "Yanvar-fevral aylarında ölkənin neft-qaz sektorunda 2022-ci ilin müvafiq dövrü ilə müqayisədə azalma 3,6 %-ə qədər səngiyib. Bu, qaz hasilatının illik ifadədə 4 % artması ilə əlaqədardır”. Bank analitiklərinin fikrincə, yanvar-fevral aylarında Azərbaycanın ÜDM-in dinamikası əsasən ötən ilin yüksək baza effekti ilə bağlı olub, belə ki, o zaman iqtisadi artım illik müqayisədə 6,7 % təşkil edib: "Maraqlıdır ki, neftin qiymətinin düşməsi fonunda qeyri-neft-qaz sektoru Azərbaycanın iqtisadi artımının əsas təkanverici qüvvəsinə çevrilib. Qeyri-neft-qaz sektorunda artım illik ifadədə 1,7 %-dən 4,6 %-ə yüksəlib. Bu, cari ilin yanvar-fevral aylarında Azərbaycan iqtisadiyyatını müsbət dinamikaya yönəldən əsas amil olub. Hesab edirik ki, Qarabağda layihələrin həyata keçirilməsi sayəsində qeyri-neft-qaz sektorunda artım bərpa olunacaq".“Qazprombank”ın iqtisadçıları hesab edirlər ki, bu layihələr Azərbaycanın qeyri-neft-qaz sektorunun inkişafına güclü təkan verir. 2022-ci ildə azad olunmuş ərazilərdə həyata keçirilən layihələrin maliyyələşdirilməsinə 6,5 milyard manata yaxın vəsait xərclənib ki, bu da ÜDM-in 5 %-ni təşkil edir.
Tahir TAĞIYEV
