Nəqliyyat dəhlizləri ilə bağlı Azərbaycan Ermənistan üzərində daha bir mühüm qələbəyə imza atır. Belə ki, İrəvanın Fars körfəzinin Ermənistan ərazisi vasitəsilə Qara dənizə birləşməsi arzusu elə arzu olaraq qalacaq.
Xatırladaq ki, hələ cari ilin aprelində İranın Nəqliyyat və Şəhərlərin İnkişafı Nazirliyinin Nəqliyyat və Kommersiya Departamentinin rəhbəri Amin Tarfa bildirmişdi ki, Qara dənizi Fars körfəzilə birləşdirən nəqliyyat dəhlizinin inşası üçün yaxın zamanlarda saziş imzalanacaq. O qeyd etmişdi ki, yeni nəqliyyat dəhlizi Ermənistan ərazisindən keçməklə Qara dənizi Fars körfəzinə bağlayacaq. Layihədə İran, Ermənistan, Gürcüstan, Bolqarıstan və Yunanıstan iştirak etməli idi. Bu dəhlizin ciddi geosiyasi əhəmiyyəti vardı və İranın, o cümlədən Ermənistanın iqtisadi blokadadan çıxması üçün əhəmiyyətli rol oynamalı idi. İran rəsmisi həmin vaxt bildirirdi ki, “Qara dəniz-Fars körfəzi” nəqliyyat dəhlizi rəqabəti yaxşılaçdırmaqla üzv ölkələr arasında nəqliyyat əlaqələrini daha da gücləndirəcək. Tarfa qeyd etmişdi ki, “Qara dəniz-Fars körfəzi” nəqliyyat dəhlizi ilə bağlı 2013-cü ildə təşəbbüs irəli sürülüb. Yeni dəhliz Ermənistanın İran ərazisi ilə Fars körfəzinə, Gürcüstan ərazisi ilə Qara dənizə çıxışını təmin etməli idi. Amma son proseslər İrəvanın bu arzusunun da gözündə qaldığını göstərir. İranın Yollara Texniki Xidmət və Nəqliyyat üzrə Təşkilatının Beynəlxalq Tranzit və Daşımalar İdarəsinin baş direktoru Cavad Hedayətinin açıqlamaları da bunu təsdiq edir. O qeyd edir ki, İran, Azərbaycan və Gürcüstan Fars körfəzini Qara dənizə birləşdirən tranzit marşrutunun yaradılması üzrə razılığa gəliblər. Cavad Hedayətinin sözlərinə görə, Azərbaycan və Gürcüstanla avtomobil nəqliyyatı ilə bağlı iki görüş keçirilib, bu iki ölkəyə regional yaxınlaşma üçün yeni tranzit dəhlizinin yaradılması təklif edilib: “Əlbəttə, bu plan artıq səkkiz il əvvəl təklif edilib, lakin bir çox ölkələrin bu sazişə cəlb olunması səbəbindən hələ də həyata keçirilməyib və tərəflər konsensus əldə edə bilməyib. Bu yeni marşrutun yaradılması Fars körfəzini Qara dənizə birləşdirə bilər. Gürcüstan və İran sazişin iki əsas tərəfidir, çünki İran Fars körfəzi vasitəsilə sərbəst sulara bağlıdır və Gürcüstan isə Qara dənizin şərqində iki mühüm ticarət limanına malikdir. Digər tərəfdən, Gürcüstan və Azərbaycan öz nəqliyyat infrastrukturunu yaxşılaşdırmaq və inkişaf etdirmək üçün böyük səylər göstəriblər, ona görə biz bu iki ölkə ilə əməkdaşlığı artırmağa çalışdıq”.
Cavad Hedayəti müqaviləyə əsasən qeyd edib ki, ilk növbədə, yaxın 4 ay ərzində İran mallarının Astara sərhədindən Azərbaycana, həmçinin Gürcüstanın Qara dənizdəki limanları vasitəsilə Bolqarıstana və ya digər Şərqi Avropa ölkələrinə çatdırılması üçün İrandan bəzi pilot yüklər göndəriləcək: “Biz bu layihənin pilot mərhələsini 2022-ci il martın 20-dək həyata keçirməyə çalışırıq ki, maneələr və problemlər müəyyən olunsun və nəhayət, üç ölkə arasında göndərmə xərclərini və vaxtı azaltmaq üçün mexanizmin yaradılması ilə bağlı yekun üçtərəfli görüş keçirilsin”. Qeyd edək ki, İran strateji mövqeyi və xüsusi coğrafiyası səbəbilə ticarət və tranzit əlaqələrində xüsusi statusa malik olan ölkələrdən biridir və ölkə bir neçə mühüm beynəlxalq dəhlizdən keçir. İranın cənubunda dünyanın əsas neft hasil edən ölkələrinin yerləşdiyi Fars körfəzi var. Bu bölgə dünyanın enerji boğazı hesab olunur. İranın şimalında İran, Rusiya, Qazaxıstan, Türkmənistan və Azərbaycan arasında ən yaxşı körpü olan və bu ölkələr arasında ticarətdə mühüm rol oynaya biləcək Xəzər dənizi yerləşir. İran qərbdən və şərqdən İraq, Türkiyə, Pakistan və Əfqanıstanla həmsərhəddir. Yəni demək olar ki, İran 15 ölkə ilə quru və su sərhədləri vasitəsilə əlaqə saxlayır və eyni zamanda bu ölkələr arasında körpü rolunu oynaya bilər. Azərbaycan da İranın bu imkanlarından maksimal dərəcədə istifadə etməyə çalışır. Bununla da Ermənistanın “Qara dəniz-Fars körfəzi” nəqliyyat dəhlizindən istifadə imkanları heçə enir. Halbuki, “Qara dəniz-Fars körfəzi” nəqliyyat dəhlizi reallaşardısa, Ermənistan məlum üçtərəfli bəyanatların əsas bəndlərindən biri olan Zəngəzur dəhlizinin açılmasına qarşı çıxa bilərdi. Amma indi vəziyyət dəyişir. “Qara dəniz-Fars körfəzi” nəqliyyat dəhlizi ilə bağlı niyyətinin iflasa uğramasından sonra İrəvan Zəngəzur dəhlizinin açılmasına razılıq verməyə məcburdur. Xüsusən də prezident İlham Əliyevin son xəbərdarlığından sonra. Bu xüsusda “armenianreport” portalı yazır: “Azərbaycan prezidentinin “Zəngəzur dəhlizinin açılacağı tarixi elan edin, problem olmasın” deməsi Ermənistanda böyük rezonansa səbəb olub. Artıq Ermənistan ictimaiyyəti anlamağa başlayır ki, Əliyevin dediklərinə diqqət yetirmək gərəkdir. Yəni Azərbaycan prezidenti 44 günlük müharibədən öncə də bizə şans vermişdi, Ermənistana xəbərdarlıq etmişdi. Sonda hər şey onun dediyi kimi də oldu... Çoxları Əliyevin Quba sakinləri ilə görüşündə dediklərini Ermənistana təhdid kimi qələmə verir. Yəni ki, dəhlizi açın, yoxsa sizi yeni müharibə gözləyir. Məyusluqla boynumuza almalıyıq ki, Azərbaycan lideri bu dəfə də düz deyir. Gərək boynumuza öhdəlik götürməzdik. Əgər götürmüşüksə, Bakı sakitləşən deyil. Bakı bizi bunu etməyə məcbur edəcək, dünya ictimaiyyəti isə növbəti dəfə kənardan baxıb susacaq. Niyə? Çünki Bakı siyasi müstəvidə də işlərini düz aparıb – razılaşmalar olub və bu sənədlərin altında İrəvanın imzası var…”
Tahir TAĞIYEV
