Aşqabadda İran, Azərbaycan və Türkmənistan arasında qaz tranziti ilə əlaqədar imzalanan müqavilə əhəmiyyətli sənəddir. Bu sözləri İran prezidenti İbrahim Rəisi dövlət televiziyasına müsahibəsində səsləndirib. O bildirib ki, bu müqavilə hər üç ölkənin iqtisadi inkişafını sürətləndirəcək.
Qeyd edək ki, noyabrın 28-də Aşqabadda imzalanan müqaviləyə əsasən, dünya bazarına çıxarılan Türkmənistan qazı Azərbaycana İran ərzisindən idxal olunacaq. Həyata keçiriləcək bu əməliyyat İran üçün olduqca mühüm xarakter daşıyır. Belə ki, İranın iri qaz yataqları ölkənin cənub rayonlarında yerləşir və ölkənin şimal rayonlarını qazlaşdırmaq çətinlik törədir. Aşqabadda imzalanan müqaviləyə əsasən isə, İran Türkmənistan vasitəsilə şimal rayonlarını qazlaşdıracaq və bunun üçün əlavə vəsait xərcləməyəcək. Əvəzində Türkmənistandan alınan həcmdə qaz Azərbaycana ötürüləcək və buradan da dünya bazarlarına çıxarılacaq. Nəticədə Azərbaycan tranzit ölkə kimi bu razılaşmadan əlavə vəsait qazanacaq, Türkmənistan da dünya bazarlarına əlavə qaz nəql etmək imkanı əldə edəcək. Xatırladaq ki, dekabrın 22-dən başlayaraq İran ərazisindən Azərbaycana 1,5-2 milyard kubmetr qazın ixracına başlanacaq. Bütün bunlar beynəlxalq miqyasda da yüksək qiymətləndirilir. Məsələn, amerikalı analitik Pol Qobl qeyd edir ki, Türkmənistandan İrana və Azərbaycana təbii qazın nəqlinə dair svop sazişi Aşqabadı Bakıya və Ankaraya daha da çox bağlayacaq. O, İranın da beynəlxalq əməkdaşlığı daha da gücləndirə biləcəyini diqqətə çatdırıb: “Belə bir razılaşma daha səmərəli əməkdaşlıq qurmağın vasitəsidir. Fikrimcə, Türkmənistanın iştirakı xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bu, Aşqabadı Bakıya və Ankaraya daha çox bağlamaqla İrana da faydalı olacaq”. Onun fikrincə, bu razılaşma sayəsində Azərbaycan təbii qaz ixracatını daha da artıra biləcək. Amerikalı ekspert Culian Bouden isə hesab edir ki, svop qaz tədarükü haqqında Azərbaycan, İran və Türkmənistan arasında imzalanmış razılaşma Azərbaycan və Türkmənistanın Xəzər dənizindəki istehsal müəssisələri arasında birbaşa əlaqənin təmin edilməsi üçün zəmin yaradır: “İllik 10 milyard kubmetr qaz ötürmək qabiliyyətinə malik boru xətti ilə birləşmə həm Azərbaycan, həm də Cənub Qaz Dəhlizi üçün əlavə dayanıqlı qaz tədarükünü təmin edəcək. Birbaşa əlaqənin olması Xəzərin Türkmənistan tərəfində metan itkisi problemini həll edə bilər”. Onun sözlərinə görə, svop haqqında razılaşma Türkmənistan və Azərbaycan arasında Xəzər vasitəsilə birbaşa əlaqənin zərurətini azaltmır: "Bu razılaşma Türkmənistana qaz ixracını bir qədər artırmaq, Azərbaycana isə ehtiyac duyduğu qazın bir hissəsini əldə etmək imkanı verəcək. Enerji və qaz sahəsində regional əməkdaşlığı hər vasitə ilə alqışlamaq lazımdır”.
ABŞ-ın Azərbaycandakı keçmiş səfiri Metyu Brayza isə “report”a açıqlamasında qeyd edir ki, Azərbaycan daha çox həcmdə Türkmənistan qazı əldə edə bilsə, Avropaya təbii qaz ixracatını daha da artıra, həmin regionun qısamüddətli və uzunmüddətli ehtiyaclarını da qarşılaya biləcək: “Uzunmüddətli məqsədlər üçün Azərbaycandan nəql edilən təbii qaz bütün Avropa, Balkan və onun hüdudlarından kənarda “mavi yanacağın” paylanması üçün müəssisələrin yaradılmasına töhfə verə bilər. Azərbaycan, Türkmənistan, İran arasında ildə 2 milyard kubmetr qazın qarşılıqlı tədarükünə dair razılaşma çox mühüm hadisədir. Pandemiya ilə bağlı bütün dünyada qısamüddətli perspektiv üçün təbii qaza böyük tələbat var”. Ekspertin sözlərinə görə, hətta hazırkı böhranlı vəziyyət olmasa belə, Azərbaycanla Türkmənistanın bu əməkdaşlıq üçün tutarlı iqtisadi və strateji səbəbləri var. Bu arada qeyd edək ki, Avropa ölkələri cari il yeraltı anbarlara vurulan qaz həcminin təxminən dörddə birini artıq istifadə edib. Bu da o deməkdir ki, Avropada qaza daha çox tələb yaranacaq. Bu da həm Azərbaycanın, həm də ölkəmiz vasitəsilə Avropaya çıxarılan qazın realizəsi baxımından əlverişli şəraitin olmasından xəbər verir. Bu günlərdə isə nüfuzlu “Əl Cəzirə” telekanalı da belə bir məqama diqqət çəkib ki, Azərbaycanın hədəfi Avropanın əsas enerji təchizatçısı olmaqdır. SOCAR-ın Marketinq və investisiyalar üzrə vitse-prezidenti Vitali Bəylərbəyov kanala açıqlamasında Azərbaycanın Türkiyə, Gürcüstan, Yunanıstan, İtaliya və Bolqarıstan bazarlarında tədarükçü olduğunu, eyni zamanda, Şərqi, Mərkəzi Avropa ölkələri və Balkan yarımadasında da əsas qaz təchizatçısına çevrilmək istədiyini bildirib. O da diqqətə çatdırılıb ki, Azərbaycanın inşa etdiyi boru kəmərləri vasitəsilə daha böyük həcmdə Türkmənistan qazının Avropaya nəqli həyata keçiriləcək. Bu arada daha bir maraqlı məqam odur ki, Amerikanın “Transcaspian Resources” şirkəti Türkmənistana “Caspian Connector” layihəsini həyata keçirməyi təklif edib. Şirkətin rəhbəri Allan Mustardın sözlərinə görə, layihə Türkmənistanın dəniz yataqlarındakı təbii qazın Azərbaycanın enerji nəqliyyatı infrastrukturu ilə daşınmasını nəzərdə tutur. Şirkətin rəhbəri bildirib ki, mövcud infrastrukturun potensialını maksimum dərəcədə artıracaq layihə “Transxəzər” boru kəməri layihəsindən az investisiya tələb edir. Mustard qeyd edib ki, “Caspian Connector” layihəsi kifayət qədər sadə layihədir və Türkmənistanın illik 10-12 milyard kubmetr təbii qaz ixracına zəmanət verə bilər.
Ramil QULİYEV
