Aparılan hesablamalar göstərir ki, cari ilin yanvar-iyul aylarında Azərbaycanda 47 milyard 262,3 milyon manatlıq və ya əvvəlki ilin eyni dövrü ilə müqayisədə 2,7 faiz çox ümumi daxili məhsul istehsal olunub. Özü də artımın əsasını yenə qeyri-neft sektoru təşkil edib.
Dövlət Statistika Komitəsi bildirir ki, iqtisadiyyatın neft-qaz sektorunda əlavə dəyər 3,1 faiz azalıb, qeyri neft-qaz sektorunda isə 5,3 faiz artıb. Əhalinin hər nəfərinə düşən ÜDM 4720,8 manata bərabər olub. Beləliklə, koronavirus pandemiyasının təsiri ilə Azərbaycan iqtisadiyyatında ötən ilin mayından nəzərə çarpan geriləmə bir ildən sonra dayanıb və artıq bu sahədə artım müşahidə olunur. Dünya iqtisadiyyatında hazırda da ciddi geriləmələrin nəzərə çarpdığı və bu səbəbdən Azərbaycan iqtisadiyyatının da müəyyən çətinliklər yaşadığı indiki vaxtda yaşanan artımı ekspertlər mühüm uğur kimi qiymətləndirir. Hazırda qeyri-neft sektorunun inkişafı iqtisadi artımı şərtləndirir. Elə bundan irəli gəlir ki, hazırda qeyri-neft sektorunun artım göstəricisi ümumi iqtisadi artımı üstələyir. Ölkənin qeyri-neft sektorunda artım göstəricisini şərtləndirən bir məqam da iqtisadiyyatın, xüsusən də sənayenin neftdən asılılığının minimuma endirilməsi istiqamətində həyata keçirilən layihələrdir. Elə bunun nəticəsidir ki, iqtisadi artıma əsaslı təsir göstərən qeyri-neft-qaz sənayesi sürətlə böyüyür. Onu da xatırlatmaq yerinə düşər ki, bu gün Qarabağda sürətlə aparılan bərpa-quruculuq işləri hesabına iqtisadi artım göstəriciləri daha da yüksələcək. İşğaldan azad edilən torpaqlarda emal və dağ-mədən sənayesinin inkişafının diqqətdə saxlanması isə ölkənin ümumi iqtisadi inkişafına, əsasən də sənayeləşməyə öz töhfəsini verəcək. Ölkənin qeyri-neft sektorunda bu ilin ötən aylarında nəzərə çarpan artım dinamikasında kənd təsərrüfatı, informasiya, rabitə xidmətləri və pərakəndə ticarət sahələrindəki canlanma, həmçinin qeyri-neft ixracında qeydə alınan artım da xüsusi qeyd edilməlidir.
Bununla yanaşı, Azərbaycan cari il ərzində tranzit yükdaşımalardan da böyük həcmdə gəlir əldə edəcək. Bunu beynəlxalq nəqliyyat daşımaları üzrə iranlı mütəxəssis Məhəmməd Cavad Şahcuyi İranın “Mehr” agentliyinə müsahibəsində də qeyd edir. O, ilk növbədə diqqəti buna yönəldir ki, Rusiya ilə Hindistan arasındakı ticarət dövriyyəsinin artması “Şimal-Cənub” beynəlxalq nəqliyyat dəhlizinin aktuallığını da artırır. Ekspert bildirib ki, 2018-ci ildə Rusiya ilə Hindistan arasındakı ticarət dövriyyəsi 11 milyard dollar dəyərində olub: “Bu dövriyyənin yalnız 10 faizinin İran üzərindən həyata keçirilməsi ölkəyə 30 milyard dollardan çox vəsait qazandırar. Bu səbəbdən də İran Qəzvin-Rəşt-Astara (İran)-Astara (Azərbaycan) dəmir yolu xəttinin inşasını tez bir zamanda tam bitirib istismara buraxmalıdır ki, Rusiyadan Hindistana və əks istiqamətə daşınan yüklərdən tranzit gəlirləri əldə etməyə başlasın”. Nəzərə çatdıraq ki, bu marşrutda Azərbaycan da əhəmiyyətli rola malikdir. Məsələnin mahiyyəti ondan ibarətdir ki, Rusiyadan Hindistana və əks istiqamətə gələn yüklər Azərbaycan ərazisindən keçərək İrana, daha sonra isə Çabahar limanından Hindistana daşınacaq. Hələlik “Şimal-Cənub” dəhlizinin əsasını təşkil edən Qəzvin-Rəşt-Astara (İran)-Astara (Azərbaycan) dəmir yolunun yalnız Qəzvin-Rəşt hissəsi istismara verilib. Rəşt-Astara hissəsində isə işlər davam edir. Yolun bu hissəsi də hazır olduqdan sonra, M.C.Şahcuyinin də qeyd etdiyi kimi, ticarət dövriyyəsində artım müşahidə ediləcək. Təxmini hesablamalara görə, təkcə Hindistanla Rusiya arasındakı yükdaşımalardan Azərbaycan ildə təxminən 1 milyard dollar dəyərində tranzit gəlir əldə edəcək. Lakin yükdaşımalar yalnız Hindistanla Rusiya arasında məhdudlaşmır. Cənub-Şərqi Asiya ölkələrindən İranın Çabahar limanına daxil olan yüklərin 45 faizindən çoxu İran və Azərbaycan üzərindən Avropaya daşınacaq. Yüklərin hər tonu üçün beynəlxalq standartlara uyğun olaraq 200-400 dollar arasında tranzit haqqı ödənilir ki, bu da dövlət büdcəsinə külli miqdarda valyuta axınının təmin edilməsi deməkdir. Bu isə Azərbaycanda iqtisadi inkişafa əlavə təkan verəcək.
Deputat Vüqar Bayramov bu inkişafı şərh edərkən bildirib ki, cari ilin fevralından etibarən sərt karantin rejiminin yumşaldılması ölkədə iqtisadi inkişaf tempinə təsir göstərib. Onun fikrincə, 2020-ci ilin tədbirləri göstərdi ki, pandemiya başladıqdan sonra inkişafa ən çox təsir göstərən amil sərt karantin tədbirlərinin tətbiq edilib-edilməməsidir: “ Xüsusən iyundan etibarən iqtisadiyyatda daha geniş tədbirlər həyata keçirildi, bu da real sektorda həm istehsal, həm də xidmətə birbaşa təsir göstərdi. Bu baxımdan birinci yarımildə və 7 aylıq yekunlarda iqtisadi artımın olacağı gözlənilən idi. Çünki praktik olaraq sərt karantin tədbirlərinin tətbiq olunmaması, yumşalmaya gedilməsi, eyni zamanda neftin dünya bazar qiymətinin məqbul səviyyədə olması Azərbaycan iqtisadiyyatının inkişafı üçün praktik olaraq zəmin yaratdı”. Vüqar Bayramov qeyd edir ki, sərt karantin rejiminin tətbiq edilməməsi fonunda iyundan real sektorun yenidən canlanması müşahidə olunub: “Bu da iqtisadi inkişafa təsir göstərən amillərdəndir. Ona görə 2.7 faiz iqtisadi artımın olması gözlənilən idi”. O, növbəti dövrdə iqtisadi artım tempinin yenə də pandemiyanın təsirlərindən asılı olacağını hesab edir. İqtisadçı vurğulayır ki, sərt karantin rejiminə gedilmədən iqtisadiyyatdakı açılım qorunub saxlanılacaqsa, o zaman ilin sonuna qədər Azərbaycan iqtisadiyyatının təxminən 3.5 faiz böyüyəcəyi proqnozlaşdıırlır: “Amma təbii ki, bu gözləntinin reallaşması birbaşa sərt karantin tədbirlərinin edilib-edilməməsindəna asılı olacaq. O baxımdan növbəti payız aylarında birmənalı sərt karantin tədbirlərinin tətbiq olunub-olunmaması iqtisadi inkişaf, həm də real sektorun inkişafı baxımından əsas faktorlardan biri olacaq. Əgər epidomoloji vəziyyət sərt karantin tədbirlərinin tətbiq olunmamasına imkan verırsə, növbəti aylarda Azərbaycan iqtisadi artım tempini qoruyub saxlayacaq”.
Ramil QULİYEV
