Dünyada hələ də əsas valyuta statusunu daşıyan dolların son günlərdə mövqeyi sürətlə zəifləyir. ABŞ-da hakimiyyət dəyişikliyi belə dolları ucuzlaşmaqdan xilas edə bilmir. Son vaxtlar dünyanın aparıcı valyutalarına nisbətən 10 faizədək ucuzlaşan dolların bundan sonra da dəyərdən düşməsi gözlənilir.
Belə bir vaxtda yayılan məlumata əsasən, ABŞ Federal Ehtiyat Sisteminin (FES) keçmiş rəhbəri və hazırda maliyyə naziri postuna namizədliyi irəli sürülən Canet Yellen dolların uzunmüddətli enişinə səbəb ola bilər. “Bloomberg”ə müsahibə verən mütəxəssislər bildirib ki, Canet Yellen dövlət büdcəsi hesabına milli iqtisadiyyatın likvidliyini artırmağı planlaşdırır. “National Australia Bank Ltd”nin mütəxəssisi Rodriqo Ketril bildirib ki, FES-in keçmiş rəhbərinin mövqeyi yeni hökumətin dolların düşməsinin qarşısını almaq üçün planlarının olmamasını göstərir. “Australia & New Zealand Banking Group Ltd” şirkətinin mütəxəssisi Hun Qoya görə, Amerika hökuməti dolların zəifləməsinə etiraz etmir. Buna Yellenin milli valyutanın bazar məzənnəsinə riayət etmək niyyətində olduğu xəbərləri də dəlalət edir. Yeni prezident Co Baydenin andiçməsi də dollara kömək etməyib. Avro-dollar məzənnəsi artıq1,212 səviyyəsinə düşüb. Bu durumda hərraclarda dollar indeksinin azalmasının da təsiri ilə qızıl bahalaşıb. Nyu-Yorkun “Comex” birjasında qızılın fevral qiyməti 0,85 faiz bahalaşaraq 1830 dollardan satılıb. Hərraclarda dolların ucuzlaşması başqa pul vahidlərilə alış-veriş edən sərmayəçilərin qızıl almaq imkanlarını daha da artırır. Ekspertlər qeyd edir ki, daha ucuz dollar qızıl qiymətlərini dəstəkləyir, çünki bu halda xarici valyuta sahibləri üçün o, daha ucuz başa gəlir.
Hazırda investorlar ABŞ-dan gələn xəbərlərə reaksiya göstərməyə davam edirlər. Daha əvvəl sabiq prezident Donald Tramp koronavirus pandemiyası ilə əlaqədar 900 milyard dollarlıq iqtisadi yardım paketini də özündə ehtiva edən 2021-ci ilin büdcəsini imzalayıb. Bu da dövriyyəyə əlavə dollar kütləsinin daxil olması və beləliklə, ABŞ valyutasının daha da ucuzlaşması deməkdir. Bununla yanaşı, ABŞ hökumətinin iqtisadiyyata dəstək verməsinə dair proqnozlar da dolların məzənnəsinə təsir edir. Belə ki, yeni seçilən prezident Co Bayden tətbiq edəcəkləri dəstək zərfinin trilyonlarla dollar məbləğində olacağını bildirib. “IG Market” şirkətinin eksperti Kayl Rodda “Reuters”ə bildirib ki, yeni administrasiyanın iqtisadi dəstək tədbirləri infilyasiya gözləntilərini artırır ki, bu da qısa perspektivdə qızıl bazarına müsbət təsir edəcək. Bununla yanaşı, uzun perspektivdə faiz dərəcələrini aşağı səviyyədə saxlayan Federal Ehtiyatlar Sisteminin də çevikliyindən çox şey asılıdır. FES qərarları baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyan infllyasiyaya gəlincə, ekspertlərin proqnozlarına görə, dekabr ayında ABŞ-da illik infllyasiya 1,2 faizdən 1,3 faizədək yüksəlib. Bu da dolların məzənnəsinə mənfi təsir edir. Daha bir məsələ odur ki, koronavirusa qarşı peyvənd ətrafında davam edən nikbinliklə əlaqədar ABŞ dolları əksər əsas qlobal valyutalara qarşı zəifləyir. Treyderlərin koronavirusa qarşı peyvəndin tətbiqi ilə əlaqədar qlobal iqtisadiyyatın bərpası ilə bağlı ümidləri də ABŞ valyutası üzərində təzyiq yaradır. Ümumuiiətlə, hazırda belə hesab edilir ki, dolların devalvasiyasına səbəb olacaq dörd əsas amil var. Bunlardan birincisi koronavirusa qarşı peyvənd işlərinin başladığı vaxtda ABŞ pul vahidinin, belə demək olarsa, artıq ən etibarlı saxlanc vasitəsi “vəzifəsini” təhvil verməsidir. İkincisi, FES pul-kredit siyasətini yumşaltmağa davam edir. Bununla yanaşı, ABŞ-da çoxdandır büdcə kəsiri olduğu nəzərə alınsa, dolların ucuzlaşması yerli aktivlərə tələbatı artıra bilər. Nəhayət, bir çox ekspertlər ABŞ-ın geosiyasi qüdrətinin qürubuna az qalması qənaətindədir. Bu da, heç şübhəsiz, dolların ənənəvi beynəlxalq pul vahidi statusunun da sona çatması deməkdir. Bu şəraitdə manatın da dollara nisbətdə möhkəmlənməsi qaçılmaz sayılır. Hazırda bazarın dollar satışı yüksəkdir, xarici valyutaya isə tələb azdır. Yaranmış durumda görünən budur ki, Mərkəzi Bank bu ildə də dollar-manat məzənnəsinin sabit qalması istiqamətində fəaliyyət göstərməli olacaq. Çünki 2021-ci il üçün də dövlət büdcəsində manat-dollar məzənnəsinin 1.7 səviyyəsində olması nəzərdə tutulur. Məsələnin maraqlı tərəflərindən biri isə neftin qiyməti ilə bağlıdır. Belə ki, dolların ucuzlaşması avtomatik olaraq neftin qiymətini bahalaşdıracaq. Artıq Azərbaycan neftinin satış qiyməti yenidən 56 dolları ötüb. Bu il üçün isə büdcədə neft qiyməti 35 dollardan götürülüb. Amma baş verən bir çox hadisələr neftin qiymətinin, ən azından, 60 dollarlıq həddə qalacağını göstərir. Deməli, Azərbaycanın neft gəlirləri yenə nəzərdə tutulduğundan yüksək olacaq və bu da manata əlavə təzyiq yaradan faktorlardan sayılır. Yüksək qiymət Azərbaycana daxil olan valyutanın həcminin əhəmiyyətli dərəcədə artımı deməkdir. Artan valyuta da, öz növbəsində, manat üzərində təzyiqin daha da artmasına rəvac verir. Ekspertlər isə bildirir ki, belə olan haldı Mərkəzi Bank manatın tədricən güclənməsinə imkan vermək məcburiyyətində də qala bilər. İndilikdə hesab edilir ki, Mərkəzi Bank artıq yeni ssenarilərə hazır olmalıdır. Çünki müdaxilə olmasa, dollar, avro, eləcə də bir sıra digər valyutaların manat qarşısında dəyər itirməsi qaçılmaz sayılır.
Ramil QULİYEV
