Sevinc Hüseynova: “Xəritəyə işğal altında olan rayonlarımızın da əhalisinin uzunömürlülük indeksini daxil etmişik” “Müəyyən etmişik ki, Abşeronda uzunömürlülük indeksi çox aşağıdır”
Hər kəs yüz il yaşamasa Günah onun özündədir.
Unudulmaz xalq şairi Osman Sarıvəllinin bu misraları el dilində, xalq arasında bir zərb məsələ çevrilib. Ancaq görək insanların 100-ə çatmasına ömür vəfa edirmi? Təbii ki, çox zaman ömür də, həyat da vəfasız olur.
Ancaq bununla belə, 90-nı arxada qoyub 100-lə salamlaşan, hal-əhval tutan insanlarımız da tükənməyib. Düzdür, onların sayı bu gün çox deyil, ancaq 1 əsrdən artıq yaşı olan müdrik insanlarımıza az da olsa rast gəlirik. Bütövlükdə götürdükdə dünyanın özündə yaşı 90-nı adlamış insanlara elə də çox rast gəlinmir.
Azərbaycan fizioloqları maraqlı bir xəritə hazırlayıblar. İndiyə qədər dünyanın bir çox ölkəsində belə xəritələr olub, respublikamızda isə ilk dəfədir uzunömürlülük xəritəsi hazırlanıb.
Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının (AMEA) akademik Abdulla Qarayev adına Fiziologiya İnstitutunun direktoru, biologiya elmləri doktoru Ulduz Həşimova mətbuata bildirib ki, aparılan tədqiqatlar nəticəsində ölkəmizdə ilk dəfə olaraq uzunömürlülük xəritəsi hazırlanıb. Xəritə artıq tam hazırdır və yaxın günlərdə çap olunacaq.
U.Həşımovanın sözlərinə görə, uzunömürlülük xəritəsi rəsmi statistik məlumatlar əsasında tərtib olunub. Bu, beynəlxalq təcrübədə qazanılmış metodikadır. Qəbul olunmuş qaydaya görə, uzunömürlülük indeksi yaşı 90-ı keçənlərin 60 və daha yuxarı yaşda olanların sayına nisbətidir.
Tədqiqatlar ölkəmizin uzunömürlülük indeksinin yüksək olduğu bəzi bölgələrini üzə çıxarıb. Uzunömürlülük tədqiq olunarkən ilkin mərhələdə onların yaş verifikasiyası aparılır. Həmçinin, uzunömürlülər, onların ailə üzvləri, eləcə də uzunömürlülük qeydə alınmayan ailələr tədqiqat qrupuna daxil edilir və onların üzərində eyni tibbi-bioloji müayinələr aparılır. Aparılan müayinələrdə həkimlər, bioloqlar və başqa mütəxəssislər iştirak edirlər.
U.Həşımovanın sözlərinə görə, hesablamalar göstərir ki, ölkəmizdə uzunömürlülərin sayı artıb.
Məlumat diqqətimizi çəkdiyi üçün onu daha ətraflı araşdırmaq istədik.
AMEA-nın Fizilogiya İnstitutunun Uzunömürlülük fiziologiyası laboratoriyasının aparıcı elmi işçisi, biologiya üzrə fəlsəfə doktoru Sevinc Hüseynova “Bakı-Xəbər”ə bildirdi ki, Azərbaycanda ilk dəfə hazırlanan bu xəritə olduqca maraqlıdır. Azərbaycanın bir sıra bölgələrində həyata keçirilən tədqiqatlar nəticəsində hazırlanan bu xəritədə respublikamızın uzunömürlülük mənzərəsi canlandırılıb: “Bu həqiqətən də ilk işdir. Uzun illər təşkil etdiyimiz ekspedisiyalar nəticəsində apardığımız araşdırmaların, tədqiqatların nəticələrini xəritələşdirmək niyyətində idik. Məqsədimiz o idi ki, harada daha çox uzunömürlülüyün mövcud olduğunu Azərbaycan xəritəsində qeyd edək. Fəaliyyətimiz nəticəsində çox maraqlı faktlar üzə çıxarıldı. Məsələn, biz demək olar ki, Naxçıvandan başqa, Azərbaycanın hər bölgəsi üzrə tədqiqat aparmışıq. Yaxın vaxtlarda isə bununla bağlı Naxçıvana ekspedisiya təşkil etməyi planlaşdırırıq. Hansı rayonlarda ki, işləmişik, uzunömürlüləri öyrənmişik, onunla bağlı əlimizdə statistik məlumatlar var. Bunun nəticəsində uzunömürlülərin sayını müəyyən etmişik. Uzunömürlülük indeksi deyilən bir anlayış var və biz həmçinin, müəyyən etmişik ki, harada uzunömürlülük indeksi yüksəkdir. Uzunömürlülərin sayı həmin rayonun əhalisinin sayının nisbəti ilə hesablanır. Beləliklə, müəyyən etmişik ki, Abşeronda uzunömürlülük indeksi çox aşağıdır. Yəni Abşeron uzunömürlülük üçün əlverişli deyil. Amma cənub bölgəsi rayonlarında apardığımız tədqiqatlar zamanı müəyyən etdik ki, Lənkəran, Lerik, Cəlilabad, Yardımlı, Astarada və s. uzunömürlülük indeksi daha yüksəkdir. İsmayıllıda uzunömürlülük indeksi bir az da yüksəkdir. Amerika, Rusiya, Ukrayna, Azərbaycan alimlərinin iştirakı ilə beynəlxalq ekspedisiya təşkil edilmişdi. Həmin ekspedisiya Qərbi Azərbaycan-Qazax, Ağstafa, Tovuz, Gədəbəy, Şəmkiri və s. əhatə etmişdi. O bölgədən də uzunömürlülüklə bağlı materiallar toplamışıq. Bundan başqa, şimal-qərbi Azərbaycanda işləmişik. İsmayıllı, Şəki, Qəbələ, Qax, Zaqataladan uzunömürlülüklə bağlı maraqlı faktlar əldə etmişik. Uzunömürlülük xəritəsində də bölgələr üzrə qeydlər etmişik. Harada ki, tünd yaşıl, tünd qırmızı rənglə işarələnib, bu o deməkdir ki, orada uzunömürlülük indeksi yüksəkdir. Harada qara rəngdə işarələr varsa, həmin bölgədə uzunömürlülük indeksi aşağıdır. Biz bir xəritə yaratmışıq və rayonlarla bağlı o xəritə üzərində işləmişik. Əlimizdə çox maraqlı faktlarımız var”.
S.Hüseynova qeyd etdi ki, xəritədə işğal altında olan rayonlarımız da diqqətdən kənarda qalmayıb. Onun sözlərinə görə, bu torpaqlarımızın uzunömürlülük indeksi öyrənilib. “Qarabağda uzunömürlülük indeksi yüksək olan rayonlar çoxdur. Bu bilirsiniz özünün təsdiqini nədə tapır? Erməni işğalı nəticəsində öz ata-baba yurdlarından didərgin salınan məcburi köçkünlərin içində uzunömürlülərin sayı çoxdur. Yəni onların adaptik xüsusiyyətləri o qədər yüksəkdir ki, onlar uzunömürlülük indeksini qoruyub saxlaya biliblər. Xəritəyə işğal altında olan rayonlarımızın da əhalisinin uzunömürlülük indeksini daxil etmişik. O torpaqlar bizimdir və əvvəl-axır yenə də özümüzə qaytarılacaq. Biz buna inanırıq. Qarabağ ərazisində uzunömürlülük indeksinin daha çox hansı rayonlarda mövcud olduğunu araşdırıb üzə çıxarmışıq. Məsələn, Kəlbəcərdə, Füzulidə, Ağdamda uzunömürlülük indeksi çox yüksək olub. Ağdamın Abdal-Gülablı kəndində isə lap yüksək olub. Orada həddən artıq uzunömürlülər yaşayıb. Bu gün biz onu məcburi köçkünlərdə müşahidə edirik. Uzunömürlülük burada o qədər populativ olub, yəni nəsildən-nəsilə ötürülə bilib ki, onlar qaçqınlıq dövründə də o indeksi qoruyub saxlaya biliblər. Oradakı uzunömürlülük xətti genetik olaraq bu gün də davam etdirilir. Hazırda biz bu məsələni daha çox araşdırırıq, diqqətdə saxlayırıq. Ekoloji faktor uzunömürlülüyə mənfi təsir edir. Çünki uzunömürlülük indeksinin əsas şərti genetik və ekoloji faktordur. Əgər ekoloji vəziyyət yaxşıdırsa, genetik amil qorunub saxlana bilir” - deyə bildirən S.Hüseynova qeyd etdi ki, yaxın vaxtlarda Naxçıvana ekspedisiya gözlənir. Onun sözlərinə görə, bu gün Naxçıvanın uzunömürlülük indeksinin də tədqiq edilməsinə böyük ehtiyac var.
Tədqiqatlar zamanı ən maraqlı faktlarla İsmayıllı ərazisində rastlaşdıqlarını deyən S.Hüseynova bildirdi ki, bunun diqqətçəkən məqamı həm də orada yaşayan azsaylı etnik qrupların da uzunömürlülük indeksinin öyrənilməsidir: “Orada etnik qruplar da çoxdur. İsmayıllıda yaşayan etnik qrupların da uzunömürlülük indeksini öyrənmişik. Biz bu istiqamətdə fəaliyyətimizi davam etdiririk. Molekulyar səviyyədə də işlər aparacağıq. Yəni uzunömürlülüklə bağlı DNT analizləri aparılacaq. Naxçıvanda da bu işlər həyata keçiriləcək. Artıq “Naxçıvan uzunömürlüləri” adlı bir kitab da işıq üzü görüb. Bu kitabda da Naxçıvanın hansı rayonlarında uzunömürlülərin sayının çox olduğu müəyyən edilib. Sadəcə olaraq biz həm də o insanların yaşlarını dəqiqləşdiririk. Biri var şəxsiyyət vəsiqəsində qeyd edilən yaş, biri də var o insanların həqiqi yaşı. Bəzən olur ki, sənədlə real yaş arasında ziddiyyət olur. Bizim öz üsullarımız var və o üsullardan istifadə edərək insanların yaşını təyin edə bilirik”.
İradə SARIYEVA
