Buludxan Xəlilov: “Düşünürəm ki, dilçi alimlərin, nitq mədəniyyəti bilicilərinin iştirakı ilə aparıcılar üçün bir neçə aylıq təlim kursları təşkil edilsə, bunun ancaq faydası ola bilər” Cavanşir Muradov: “Lap televiziya və radio şirkətlərinin özləri də təlim kursları təşkil edə bilər”
Aparıcılıq, efirdə işləmək aparıcıdan xüsusi keyfiyyətlər tələb edir. Aparıcının zahiri görünüşü ilə yanaşı, səlist nitqi, gözəl danışığı, sözləri işlədərkən vurğuları yerli-yerində işlətməsi tələb olunur. Ancaq təəssüf ki, bəzi istisnaları nəzərə almasaq, yerli televiziya və radiolarda çalışan, efirə çıxan aparıcıların xeyli hissəsində bu keyfiyyətlər yoxdur.
Doğrudur, bəzi televiziya və radiolarda aparıcıların, efirə çıxan jurnalistlərin nitqinə fikir verilir, nitqində qüsur olanlar efirə çıxarılmır. Lakin böyük əksəriyyətində sözügedən problem var. Bu problemin aradan qaldırılması üçün göstərilən cəhdlər fayda vermir. Televiziya və radio ana dilinin işləkliyini təmin etmək, gözəlliklərini bütün çalarları ilə ifadə etmək imkanına malikdir. Aparıcıların böyük əksəriyyəti bunu dərk etmək istəmir. Onlara elə gəlir ki, evdə, çöl-bayırda necə danışırsa, efirdə də o cür danışmalıdır. Halbuki, efirdə dilin bütün qaydaları gözlənilməlidir.
Bəzən bildirirlər ki, efirdə aparıcılıq edənlər Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universitetinin məzunlarıdır. Bu ali məktəbin müxtəlif fakültələrini bitirənlər də efirdə danışarkən dil xətalarına yol verirlər. Onlara ali məktəbdə tanınmış səhnə xadimləri səhnə danışığı öyrədir, lakin onlar efirə çıxanda müəllimlərindən öyrəndikləri qaydada deyil, digər həmkarlarının danışdığı qaydada danışırlar. Televizya və radionun özünün spesifik dili var. Aparıcıların bu dili mənimsəyə bilməməsi mövcud vəziyyətə səbəb olur.
Təklif edərdik ki, televizya və radio aparıcıları dilçi alimlərin və nitq mədəniyyəti, səhnə danışığı ustalarının iştirakı ilə mərhələli təlim kurslarına cəlb edilsinlər. Əlbəttə, bu kursların təşəbbüskarı yerli radio və televiziyaların rəhbərliyi, yaxud müvafiq redaksiyaların, departamentlərin baş redaktorları olmalıdırlar. Görünən odur ki, aparıcıların böyük əksəriyyətinin bu kurslarda təlim alması vacib məsələdir. Əks halda, biz çox şey itirəcəyik.
İstisna hallarda müəyyən müstəqil radio və televiziyalar tanınmış, peşəkar aparıcıları, diktorları dəvət edirlər ki, onlar gənc nəslin efir nitqi üzərində işləsinlər. Ancaq bu da qısamüddətli olduğu üçün effekti az olur.
Professor, dilçi-alim Buludxan Xəlilov bizimlə söhbətində radio və televiziyaların bir çoxunda mövcud dil qaydalarının tez-tez pozulduğunu bildirdi. O da hesab edir ki, radio və televiziya aparıcıları üçün təlim kurslarının keçilməsi vacibdir: “Bilirsiniz ki, uzun illərdir bu məsələ ilə bağlı mübarizə aparılır. Bu sahədə ciddi problemlər var. Aparıcıların, demək olar ki, yarıdan çoxu ana dilimizi lazımi şəkildə təqdim edə bilmir. Dəfələrlə bu məsələ gündəmə gətirilib. Hətta ana dilinin qaydalarını efirdə pozan aparıcılarla bağlı “dil müfəttişliyi”nin yaradılmasını təklif edirdik. Bu barədə sizin qəzetdə çıxışlarımız olub. Məqsəd kimlərisə pisləmək deyil. Niyyətimiz odur ki, aparıcılar ana dilinin bütün incəliklərinə sahib olsunlar. Təklifiniz çox gözəldir. Düşünürəm ki, dilçi alimlərin, nitq mədəniyyəti bilicilərinin iştirakı ilə aparıcılar üçün bir neçə aylıq təlim kursları təşkil edilsə, bunun ancaq faydası ola bilər. Bu gün hər bir vətəndaş ana dilinin qayğısına qalmağa borcludur. Aparıcıların isə əsas işi bu qaydaları gözləmək, Azərbaycan dilində səlist danışmaq, dil xətalarına yol verməməkdir”.
Professor qeyd etdi ki, vaxtilə cəmiyyət Azərbaycan dilini, nitq mədəniyyətini radio və televiziya aparıcılarından öyrənirdi. Onun sözlərinə görə, Sovet dövründə radioda, televiziyada dinləyici, tamaşaçı qarşısına çıxan diktorların nitqi səlist, danışığı gözəl idi: “O insanlar efirə birdən-birə çıxmırdılar. Özlərindən əvvəlki diktorların, aparıcıların daxili təlimləri ilə tanış olurdular. Bir diktorun efirə çıxması üçün böyük zəhmət tələb olunurdu. Bu gün isə bir az bu məsələyə ciddi yanaşılmır. Aparıcılar təlim kursları keçsə, hesab edirəm ki, bu kimi hallar yavaş-yavaş aradan qalxacaq. Problemin həllinə kompleks yanaşılırsa, onun həlli də nəticə verir”.
Ali məktəblərdə nitq mədəniyyətindən dərs deyən, filologiya üzrə fəlsəfə doktoru Cavanşir Muradov da hesab edir ki, televiziya və radio aparıcılarının kurslara cəlb edilməsi vacib məsələdir: “Deyərdim ki, bir neçə il əvvələ nisbətən indi bu sahədə vəziyyət bir az düzəlib. Bu da onunla bağlıdır ki, həm Milli Televiziya və Radio Şurası, həm də müvafiq qurumlar televiziya və radio aparıcılarının efirdə özlərini apara bilməməsini, nitq qabiliyyətlərinin zəif olmasını və s. tənqid edirlər. Bəzi aparıcılar könüllü şəkildə ciblərindən pul verib müxtəlif mütəxəssislərdən fərdi dərslər alırlar. Belələrinin sayı az olsa da, var. Ancaq böyük əksəriyyət hələ də təlimlərə cəlb edilməyib. Uzun illər auditoriyalarda nitq mədəniyyətini tədris edən bir müəllim kimi deyə bilərəm ki, yeni nəsildə nitq, səlist danışıq olduqca zəifdir. Sözsüz ki, bu özünü televiziya və radio aparıcılarının da timsalında göstərir. Televiziya aparıcılarının bir qismi deyir ki, geyimim yaxşıdır, verilişimin sponsoru var, beş-üç tamaşaçı toplaya bilmişəmsə, nitq mədəniyyəti, səlist danışıq mənim nəyimə lazımdır? Onların fikrincə, küçə jarqonları ilə danışmaq lazımdır ki, tamaşaçılar verilişə baxsınlar. Bu səhv yanaşmadır. Aparıcının ilk növbədə gözəl nitqi olmalıdır. Televiziyada aparıcı qüsurlarını görüntü ilə ört-basdır edə bilir, ancaq radio aparıcısı bunu edə bilmir. Çünki dinləyici onun səsini eşidir, üzünü görmür. Fikrimcə, televiziya və radiolar öz əməkdaşlarını dilçi alimlərin, səhnə danışığı ustalarının təlimlərinə göndərməkdən çəkinməli deyillər. Lap televizya və radio şirkətlərinin özləri də təlim kursları təşkil edə bilər. Mütəxəssislər bu işə böyük məmnuniyyətlə dəstək olarlar. Söhbət ana dilimizin saflığının, gözəlliyinin, qaydalarının qorunmasından gedirsə, dilçilər, aktyorlar, nitq mədəniyyəti müəllimləri gənc aparıcılarla işləyə bilər. Sadəcə, buna təşəbbüs lazımdır”.
C.Muradov qeyd etdi ki, bir neçə il əvvəl hətta AMEA-nın Nəsimi adına Dilçilik İnstitutunda aparıcılar üçün təlim kursları açılacağı məsələsi gündəmə çıxarılsa da, sonra hansısa səbəbdən bu layihə həyata keçirilməyib: “Mən bir az bu məsələnin gedişini izlədim. Sonra nə oldu bilmədim. Deyəsən, heç o layihəni həyata keçirmədilər. Halbuki, bu olduqca vacib məsələdir”.
İradə SARIYEVA
