Nəcəf Müseyibli: “İnstitutumuzun Arxeoloji Fondu AMEA-nın əsas binasının yarımzirzəmisində yerləşir”
Arxeoloji materiallar hər bir dövlətin arxeoloji mədəniyyətini əks etdirir. Azərbaycan arxeologiya tarixi o qədər zəngindir ki, burada hər bir dövrün izləri təzahür edir. Qədim insan yaşayış məkanlarından və qədim mədəniyyətin ocaqlarından biri kimi respublikamızın dünya dövlətləri sırasında öz yeri var.
Bu gün Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutunda Arxeoloji Fond fəaliyyət göstərir. Yeri gəlmişkən, vurğulayaq ki, Arxeoloji Fond yarandığı gündən indiyə qədər özünün binası olmayıb. Məlumatlara görə, uzun illər müxtəlif binalarda fəaliyyət göstərib. Hətta belə bir məlumat da var ki, vaxtilə Arxeoloji Fondun ləğv edilməsi də gündəmə gətirilib. Lakin Azərbaycan Respublikasının sabiq prezidenti, Azərbaycan elminin əsl hamilərindən biri kimi bu sahənin inkişafına böyük dəstək vermiş Heydər Əliyevin şəxsi iradəsi, səyi sayəsində bu məsələ gündəmdən çıxarılıb. Bu informasiyanın nə qədər dəqiq olduğunu bilmirik. Ancaq fakt budur ki, Arxeoloji Fondun özünün binası yoxdur.
Qeyd edək ki, illər əvvəl AMEA-nın sabiq prezidenti mərhum Mahmud Kərimov yerli mətbuata açıqlama verərək respublika üzrə ayrıca Arxeoloji Fondun yaradılmasını zəruri hesab edirdi. Hətta o artıq bununla bağlı əsasnamənin və digər sənədlərin hazırlandığını da bildirirdi.
O, qeyd edirdi ki, fondun əhəmiyyəti böyükdür: “Fondun əhəmiyyəti yaxşı başa düşülür. Əminəm ki, bu zəngin fondun saxlanması üçün yer də ayrılacaq. Çünki bu həqiqətən vacib məsələdir. Azərbaycanda müxtəlif tarixi mərhələlərə aid həddən artıq qiymətli arxeoloji eksponatlar aşkar olunub. Onların sistemləşdirilməsi və müvafiq şəraitdə saxlanması üçün fond mütləq yaradılmalıdır”.
Bu açıqlamanın üzərindən illər keçib. AMEA-nın Arxeoloji Fondu yaradılsa da, onun binası yoxdur. Fond hazırda AMEA-nın əsas binasının zirzəmisində yerləşdirilib.
AMEA-nın Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutunun bəzi alimləri bizimlə söhbətində fondda saxlanan materialların rütubətli zirzəmidə təhlükəli vəziyyətdə olduğunu qeyd etdilər. Onların bildirdiyinə görə, Arxeoloji Fond zirzəmidən xilas edilməsə, orada olan materiallar, eksponatlar tədricən korlanacaq. O da vurğulanır ki, bu məsələ ilə bağlı AMEA rəhbərliyinə müraciət edilsə də, hələ ortada müsbət nəticə yoxdur. Alimlər hesab edirlər ki, Arxeoloji Fond üçün ya ayrıca bina inşa edilməli, ya da Akademiya binasında onların yerləşdirilməsi üçün ayrıca otaqlar ayrılmalıdır.
Alimlər fikrincə, arxeoloji fond zəngindir, burada tariximizin ayrı-ayrı dövrləri ilə bağlı çox qiymətli materiallar var. Qarabağ arxeologiyasının nümunələrinin fondda qorunduğunu qeyd edən alimlər vurğulayırlar ki, bunların qorunması üçün əlavə işlər görülməlidir.
AMEA-nın Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutunun direktor müavini Nəcəf Müseyibli bizimlə söhbətində bildirdi ki, Arxeoloji Fondun mühafizəsi yüksək səviyyədə həyata keçirilir: “İnstitutumuzun Arxeoloji Fondu AMEA-nın əsas binasının yarımzirzəmisində yerləşir. Bura həm polislə mühafizə edilir, həm də fonddakı materiallar mütəxəssislərin nəzarətindədir. Burada hansısa bir eksponatın, materialın korlanmasından söhbət gedə bilməz. Çünki nəzarətdədir. Bu fondda Azərbaycan arxeologiyasının bütün dövrlərinə, bütün bölgələrə aid materiallar qorunur, tədqiq edilir. Burada yüz minlərlə eksponat saxlanır. Arxeoloji Fond Azərbaycanda arxeoloji tədqiqatlar, arxeoloji qazıntılar həyata keçirilməyə başlandığı illərdən mövcuddur. Burada keçən əsrin 40-50-ci illərindən toplanmağa başlanan materiallar var. Əvvəllər Arxeoloji Fond Akademiyanın Tarix İnstitutu nəzdində fəaliyyət göstərib. Sonra Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutu yaradıldı və fond bizim institutun nəzdinə keçdi”.
N.Museyibli onu da vurğuladı ki, fondun ayrıca binasının olmaması onları narahat edir. Direktor müavini hesab edir ki, Arxeoloji Fondun özünün ayrıca binasının inşa edilməsi zəruridir: “Son on ildə Arxeoloji Fond bir neçə bina dəyişib. Əvvəldən fondun özünün binası olmayıb. Bu səbəbdən də ayrı-ayrı binalarda fəaliyyətini davam etdirib. Dediyim kimi, hazırda fond AMEA-nın əsas binasında yarımzirzəmi şəraitində saxlanır. Hesab edirəm ki, Arxeoloji Fondun özünün ayrıca binası olmalıdır. Bu vacibdir”.
Qarabağ arxeoloji materiallarının gələcək təhlükədən qorunması üçün onların daha geniş və işıqlı otaqlara köçürülməsi məsələsinə gəlincə, N.Müseyibli qeyd etdi ki, onları heç bir təhlükə gözləmir. Qarabağ arxeologiyası nümunələrinin fondda qorunduğunu qeyd edən N.Müseyibli bildirdi ki, Qarabağ materialları günü-gündən zənginləşir: “Bizim fondda Qarabağ arxeologiyasının bütün dövrlərindən materiallar, eksponatlar, vəsaitlər var. Onu da deyim ki, biz Qarabağla bağlı tədqiqatlarımızı davam etdiririk. Son illər Ağdamın, Xocavəndin bizim nəzarətimizdə olan hissələrində, o cümlədən də Aran Qarabağda əməkdaşlarımız tərəfindən arxeoloji qazıntılar aparılır və o materiallar da fonda daxil edilir. Qarabağ arxeologiyası hər zaman bizim diqqətimizdədir”.
İradə SARIYEVA
