Vüqar Tofiqli: "Biz bələdiyyələrin normal fəaliyyət göstərməsini istəyiriksə, burinci növbədə vətəndaş olaraq vergimizi ödəməliyik"
Azərbaycanda bələdiyyələrin yaranmasından artıq 25 il keçir. İlk bələdiyyə seçkiləri 12 dekabr 1999-cü ildə keçirilib. Həmin vaxt bələdiyyələrə əhalinin böyük ümidləri var idi. Lakin bələdiyyələrin yerli sakinlərlə ilk təması onlardan vergi tələb etməklə başladı.
Sözsüz ki, bu görüs heç də sakinlərin ürəyincə olmadı. Vətəndaşdan, demək olar ki, heç bir vergi almayan sovetlər rejimindən təzə çıxmış sakinlərə vergi mədəniyyəti aşılamaq və bu mədəniyyətin yaddaşlarda möhkəmlənməsi üçun ardıcıl işlər görmək gərəkirdi. Məsələn, bələdiyyəyə vergi verən vətəndaş həmin vəsaiti ilə yerli problemlərin həll edildiyini görəndə düşünür ki, verdiyi vergi elə dolayısı ilə özünə qayıdır. Vətəndaş dövlət büdcəsinə ödəməli olduğu vergini bələdiyyə büdcəsinə ödəyir, əvəzində isə bu vergi hesabına yaşadığı kəndin, qəsəbənin və ya şəhərin problemləri həll edilir. Bu halda vətəndaş hətta bələdiyyələrə ianələr və yardımlar vermək həvəsinə düşür. Bunu ilk bələdiyyə seçkilərində seçilərək fəaliyyət göstərən biri olaraq bu sətirlərin müəllifi öz təcrübəsində hiss edib.
Bələdiyyələrin fəaliyyəti ilə bağlı baki-xeber.com saytının suallarını "Bələdiyyə Fəaliyyətinin Təbliği" İctimai Birliyinin sədri Vüqar Tofiqli cavablandırib.
- Vüqar bəy, bələdiyyələrin fəaliyyətinə mane olan, onu zəiflədən faktor daha çox vergini yığa bilməmələridir, yoxsa səlahiyyətlərinin məhdud olmasıdır?
- Azərbaycan bələdiyyələri fəaliyyət göstərdikləri dövr ərzində özünü müəyyən mənada cəmiyyətə tanıdib. Yəni pis-yaxşı, cəmiyyət bələdiyyələri bir struktur olaraq tanıyır və onların vəzifələrini də bilir. Vətəndaşlar onu da bilir ki, bələdiyyənin büdcəsi fiziki şəxslərin, yəni vətəndaşların verdiyi torpaq və digər əmlak vergisindən formalaşır. Bələdiyyələrin inkişafı üçün maraqlı olan məsələ, birinci növbədə yerli idarəetmə orqanlarının bu illər ərzində üzləşdiyi problemlərin həllini sürətləndirməkdir. Biz bələdiyyələrin üzləşdiyi problemlərin həllinə nail ola bilsək, Azərbaycan bələdiyyələrı nümunəvi səviyyəyə gəlib çıxa bilər. Bu gün fəaliyyətdə olan 1606 bələdiyyə və bundan sonrakı mərhələdə birləşmədən sonra formalaşacaq 685 bələdiyyə içərisində saysız-hesabsız bələdiyyələr var ki, onlar öz ərazilərində problemlərin həlli ilə bağlı layihələr həyata keçirir, şəhid və qazi ailələrinə qayğı göstərilməsi istiqamətində müəyyən addımlar atırlar, şəhidlərin xatirəsinin əbədiləşdirilməsi istiqamətində işlər görürlər və müəyyən aztəminatlı ailələrə dəstək verirlər. Yəni rayon icra hakimiyyətlərinin yerlərdə həyata keçirdiyi layihələrə bələdiyyə də öz töhfəsini verir.
Bələdiyyənin üzləşdiyi başlıca problemlər qanunvercilikdəki boşluqlardır. Məsələn, bələdiyyəyə ödəniləcək vergi və rüsumların əksəriyyəti 1999-cu ildə bir norma kimi qəbul edilib, indiyə qədər də dəyişdirilməyib. Bu 25 ildə kifayət qədər inflyasiya olsa da, bunun təsiri altında digər vergi tarifləri artsa da, bələdiyyə vergiləri sabit qalıb. Aydındır ki, 25 il əvvəlki qiymətlərlə indiki qiymətlər arasında bir neçə dəfə fərq yaranıb. Yəni bələdiyyə büdcəsi real dəyər itkisinə məruz qalıb, amma bu real itkilər nominal qaydada bərpa edilməyib. Bələdiyyələrin ərazisində kifayət qədər sənədsiz tikililər var ki, insanlar həmin tikililərdən əmlak kimi mənfəət götürür və ya onun içində yasayır, kommunal xidmətlərə görə ödənişlər edir, amma sənədi olmadığina gorə bələdiyyəyə əmlak vergisi ödəmir. Yəni bu əmlak istifadə üçun yararlıdır, amma sənədi olmadığına görə əmlak vergisi vermir. Ölkə üzrə belə tikililərin sayı 600-700 min civarındadır. Belə tikililərin illərlə sənədləşdirilmədən qalması nəticə etibarı ilə bələdiyyə büdcəsinin gəlirlərinin azalmasına, bu isə öz növbəsində müəyyən problemlərin yaşanmasına səbəb olur. Konkret olaraq bələdiyyələrin fəaliyyəti bundan dolayı məhdudlaşır. Çunki fəaliyyət üçün birinci növbədə maliyyə lazımdır.
Eyni zamanda, bir çox hallarda icra hakimiyyətləri bələdiyyələrin fəaliyyətinə müdaxilələr edir, onlara mıəyyən problemlər yaradır. Bu barədə cənab prezident də fikir bildirib. Bu, parlamentdə də müzakirə edilib. Hazırda icra hakimiyyəti ilə bələdiyyələrin səlahiyyətlərini tənzimləyən qanunun qəbul edilməsinə çox böyük ehtiyac var. Hər kəs konkret öz səlahiyyətini bilməlidir ki, bir-birinin işinə müdaxilə etməsin.
Digər tərəfdən, maliyyə qıtlığı səbəbindən bələdiyyədə kadr çatışmazlığı kəskin hiss edilir. Bu gün Bakı və Bakıətrafı bələdiyyələr var ki, yerli problemlərin həllində ciddi addımlar atirlar və sosial mediada öz fəaliyyətlərini təbliğ edirlər.
- Ölkədə fəaliyyəti nümunə olacaq bir bələdiyyə varmı?
- Bəli, belə bələdiyyələrə Nərimanov, Xətai, Səbail, Yasamal, Binəqədi və Rəsulzadə bələdiyyələrini misal çəkmək olar. Amma yuxarıda qeyd etdiyimiz problemləri yaşayan bələdiyyələr nəzərəçarpacaq dərəcədə fəaliyyət göstərə bilmirlər. Bunun da kökündə maliyyə çatışmazlığı dayanır. Biz bələdiyyələrin normal fəaliyyət göstərməsini istəyiriksə, burinci növbədə vətəndaş olaraq vergimizi ödəməliyik. İkincisi isə, digər qurumlar bələdiyyələrin işinə müdaxilə edib ona əngəl törətməkdənsə, onun fəaliyyətinə dəstək verməlidirlər. Düşünürəm ki, məsələyə kompleks şəkildə yanaşılmalıdır. Belə olan halda bələdiyyələr vətəndaşın - öz seçicisinin qaldırdığı problemlərin həllinə nail ola bilər.
- Hazırda bələdiyyələrin ləğvini tələb edənlər də var. Hamının narazı qaldığı bələdiyyələrin təbliğ ediləsi bir fəaliyyəti varmı?
- Bu gün bələdiyyələrin ləğv edilməsini təklif edən səxslərin dünya təcrübəsindən və qanunvericilikdən xəbəri yoxdur. Bütün dünyada yerli özünüidarəetmə orqanı bələdiyyələrdir. Bu bizim Konstitusiyamızda da öz əksini tapıb. Düzdür, bu bəzi ölkələrdə mürəkkəb struktura malikdir - iki pilləlidir. Nəzəri baxımdan bələdiyyə vətəndaşın özünün formalaşdırdığı, ona daha yaxın olan, onun problemlərinə daha yaxşı bələd olan qurumdur. Ucqar kəndin problemlərini o kəndin sadə və düşüncəli insanları daha yaxşı bilir, nəinki rayon mərkəzində və ya paytaxtda olan ali mütəxəssislər. Ona görə də sakinlərin seçdiyi bələdiyyələr onların problemini daha səmərəli və vaxtında həll edə bilərlər. Çünki ən azı ona görə ki, onlara bu problem daha çox tanışdır. Lakin yuxarıda sadalanan problemlər bələdiyyələrin fəaliyyətinə əngəl törədir. Bu əngəlləri aradan qaldırmaq və bələdiyyələrin maliyyə imkanlarını artırmaq lazımdır.
Düşünurəm ki, bələdiyyələrin birləşdirilməsi və bununla yanaşı büdcə gəlirlərinin artırılması istiqamətində aparılan islahatlar nəticə etibarı ilə bələdiyyələrin fəaliyyətinə, nüfuzunun artmasına və yerli özünüidarəetmə orqanı kimi özünu təsdiqləməsinə imkan verəcək. Bu islahatlardan sonra Azərbaycan bələdiyyəsi cəmiyyətdə çəkisi olan bir quruma çevriləcək.
Akif NƏSİRLİ
