Kamran Əsədov: “Maliyyələşdirmə bu məqsədlərə uyğun şəkildə yönləndirilməlidir ki, tələbə yalnız rəqəmlərdə deyil, real həyatında da bu dəyişikliyi hiss edə bilsin”
“Biz bir tələbəyə düşən maliyyələşməni artırmağa çalışırıq. Son onillik ərzində ali təhsillə bağlı statistik göstəricilər 2-3 dəfə artıbdır”. Bunu elm və təhsil naziri Emin Əmrullayev Dünya Bankının (World Bank) 2024-cü il üzrə "Dünyanın İnkişafı haqqında Hesabatının" (World Development Report - WDR) Bakıda keçirilən təqdimat tədbirində deyib.
Nazir qeyd edib ki, peşə və ali təhsildə rəqəmlərdə artım var. “Burada müəyyən çətinliklər həm də onunla bağlıdır”-deyə nazir vurğulayıb.
Burda maraqlı olan məqam nazirin tələbələrin adambaşına düşən maliyyələşməsini artırmaq fikrində olduqlarını bildirməsidir.
Tələbələrin adambaşına maliyyələşdirməsi deyəndə nədən söhbət gedir? Adambaşına düşən maliyyənin içində nələr var? Nələr ora daxildir? Onu necə hesablayırlar? Adambaşına düşən tələbə maliyyəsinin artırılmasının o tələbə üçün praktik şəkildə bir əhəmiyyəti, xeyri varmı?
Məsələn, ən müasir məktəb, universitet tikintilərinin təmir xərcini də bu maliyyənin içinə salacaqlarsa bu necə ola bilər? Yaxud burda universitet binasının təmir olunmağından söhbət gedirsə bunun birbaşa tələbəyə nə dəxli var? Ümumiyyətlə, tələbə başına düşən maliyyənin məzmununa nələr daxildir? Burda təqaüdün artırılmasından da söhbət gedir?
“Maliyyələşdirmənin artırılmasının tələbələrə real fayda verməsi üçün şəffaflıq və hesabatlılıq mexanizmləri yaradılmalıdır”
Tanınmış təhsil eksperti Kamran Əsədov “Bakı-Xəbər”ə şərhində “Tələbə başına maliyyələşdirmə ali təhsil sistemində hər bir tələbəyə düşən büdcə xərclərinin ümumi həcmini əks etdirir və bu maliyyə vəsaitinin hansı istiqamətlərə yönəldilməsi məsələsi təhsilin keyfiyyəti baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Bu vəsaitin necə bölüşdürülməsi, onun hansı məqsədlər üçün istifadə edilməsi tələbənin akademik və sosial rifahına birbaşa təsir göstərir. Əgər bu maliyyə düzgün idarə olunarsa, təhsilin keyfiyyətinin artırılmasına, infrastrukturun təkmilləşdirilməsinə, tələbələrin maddi durumunun yaxşılaşdırılmasına və elmi-tədqiqat fəaliyyətlərinin genişləndirilməsinə xidmət edə bilər. Lakin vəsaitlərin qeyri-effektiv bölüşdürülməsi və ya əsasən infrastruktur və administrativ sahələrə yönəldilməsi tələbənin birbaşa faydalanmasına mane ola bilər”-deyə bildirdi.
K.Əsədovun sözlərinə görə, tələbə başına maliyyələşdirmənin əsas istiqamətləri bir neçə kateqoriyaya bölünür. “Birinci kateqoriya akademik tədrislə bağlı xərcləri əhatə edir. Buraya müəllimlərin maaşları, tədris materialları, laboratoriya və kitabxana avadanlıqları, elmi-tədqiqat layihələri və akademik mühitin inkişafına yönəldilən digər resurslar daxildir. Əgər bu maliyyə düzgün istifadə olunarsa, müəllimlərin peşəkar inkişafı üçün şərait yaradılar, laboratoriyaların yenilənməsi tələbələrin praktik bacarıqlarının artırılmasına xidmət edər və elmi fəaliyyətlər üçün əlavə imkanlar açılar. Lakin bu vəsaitlərin yalnız inzibati xərclərə yönəldilməsi və ya qeyri-effektiv layihələrə sərf olunması, tələbənin təhsil keyfiyyətinə birbaşa təsir etməz.
İkinci kateqoriya infrastruktur xərcləridir. Universitetlərin bina və sinif otaqlarının təmiri, yeni təhsil komplekslərinin tikintisi, yataqxanaların modernləşdirilməsi və texnoloji avadanlıqların alınması bu xərclərə daxildir. İnfrastrukturun yaxşılaşdırılması tələbələr üçün əlverişli mühit yaratsa da, bu prosesin tələbələrin maddi və akademik rifahına birbaşa təsiri çox məhdud ola bilər. Universitet binalarının yenidən qurulması və ya yeni binaların inşası mühüm əhəmiyyət daşısa da, bu maliyyələşmənin tələbə təqaüdlərinin artırılması, onların akademik fəaliyyətinin dəstəklənməsi və elmi-tədqiqat imkanlarının genişləndirilməsi ilə paralel aparılması daha vacibdir. Əks halda, tələbə başına maliyyələşdirmənin artırılması yalnız struktur yenilənməsinə xidmət edən bir tədbir olaraq qalacaq. Üçüncü kateqoriya tələbələrin sosial və maddi rifahı ilə bağlı xərcləri əhatə edir. Tələbələr üçün təqaüdlərin artırılması, sosial yardım proqramları, idman və mədəni fəaliyyətlərə dəstək, beynəlxalq akademik mübadilə proqramlarına maliyyə ayırmaq bu kateqoriyaya daxildir. Təhsil sistemində tələbələrin akademik uğurunu artırmaq üçün onların sosial təminatı önəmli faktorlardan biridir. Təqaüdlərin artırılması, iqtisadi çətinliklər yaşayan tələbələrin təhsilini davam etdirməsinə kömək edə və onların akademik göstəricilərinə müsbət təsir göstərə bilər. Lakin tələbə başına maliyyələşdirmənin artımı təqaüd sisteminə təsir etməzsə və ya yalnız az sayda tələbəyə yönəldilərsə, bu qərarın tələbələrin maddi vəziyyətinə real təsiri məhdud olacaq.
Dördüncü kateqoriya elmi-tədqiqat və innovasiya sahəsinə yönəldilən xərcləri əhatə edir. Universitetlərin beynəlxalq akademik bazara inteqrasiyası, elmi araşdırmaların dəstəklənməsi, tədqiqatçı tələbələr üçün qrant proqramlarının yaradılması bu sahəyə daxildir. İnkişaf etmiş ölkələrdə tələbələrin tədqiqat işlərində aktiv iştirakı üçün dövlət və özəl sektor tərəfindən əlavə maliyyə dəstəyi ayrılır. Tələbələrin elmi fəaliyyətinin artırılması onların praktiki bacarıqlarını inkişaf etdirməklə yanaşı, universitetlərin dünya reytinqlərində irəliləməsinə də şərait yaradır”.
K.Əsədov qeyd etdi ki, dünya təcrübəsində tələbə başına düşən maliyyələşdirmə müxtəlif modellər əsasında tənzimlənir. K.Əsədovun sözlərinə görə, ABŞ-da ali təhsil müəssisələrinin maliyyələşdirilməsi əsasən dövlət büdcəsi, özəl fondlar və təhsil haqları hesabına həyata keçirilir. “Avropa ölkələrində isə dövlət tərəfindən tələbələrə ayrılan vəsait əsasən onların sosial təminatını artırmaq və akademik fəaliyyətlərini dəstəkləmək məqsədi daşıyır. Almaniyada dövlət universitetlərində təhsil haqqı olmadığı üçün tələbə başına düşən maliyyələşdirmə birbaşa tədris və sosial xərclərə yönəldilir. Finlandiya və İsveç kimi ölkələrdə isə tələbələrin rifahı üçün ayrılan vəsaitlər daha çox sosial dəstək proqramlarına sərf edilir və təhsil haqları tətbiq edilmir.
Azərbaycan kontekstində tələbə başına maliyyələşdirmənin artırılması yalnız rəqəmlərin yüksəldilməsi ilə məhdudlaşmamalıdır. Əsas məsələ bu vəsaitin necə və hansı istiqamətlərə yönəldiləcəyidir. Əgər bu artım əsasən administrativ və infrastruktur layihələrinə yönəldiləcəksə, tələbələrin təhsil keyfiyyətinə və sosial rifahına birbaşa təsir göstərməyəcək. Universitetlərdə elmi fəaliyyətin genişləndirilməsi, müəllim heyətinin peşəkar inkişafı, tələbələrin maddi vəziyyətinin yaxşılaşdırılması və innovativ təhsil modellərinin tətbiqi üçün ayrılan vəsaitlərin artırılması daha səmərəli ola bilər.
Maliyyələşdirmənin artırılmasının tələbələrə real fayda verməsi üçün şəffaflıq və hesabatlılıq mexanizmləri yaradılmalıdır. Tələbə başına düşən maliyyənin hansı sahələrə xərcləndiyi, bu vəsaitin konkret hansı dəyişikliklərə səbəb olduğu açıq şəkildə elan edilməlidir. Əgər bu sistem effektiv işləyərsə, universitetlər arasında rəqabət güclənəcək və tələbələrə daha yüksək keyfiyyətli təhsil təqdim etmək üçün stimullar yaranacaq.
Ümumiyyətlə, tələbə başına maliyyələşdirmənin artırılması vacib bir addım olsa da, onun necə bölüşdürüləcəyi əsas məsələdir. Əgər bu, tələbələrin akademik və sosial inkişafını birbaşa dəstəkləyən layihələrə yönəldilərsə, bu islahat ali təhsilin keyfiyyətini yüksəldəcək. Əks halda, vəsaitlərin yalnız infrastruktur və administrativ xərclərə sərf edilməsi tələbələr üçün real dəyişiklik yaratmayacaq. Təhsilin əsas məqsədi yalnız universitet binalarının və infrastrukturunun modernləşdirilməsi deyil, tələbələrin akademik biliklərini, praktiki bacarıqlarını və gələcək karyera imkanlarını genişləndirməkdir. Maliyyələşdirmə bu məqsədlərə uyğun şəkildə yönləndirilməlidir ki, tələbə yalnız rəqəmlərdə deyil, real həyatında da bu dəyişikliyi hiss edə bilsin” - deyə K.Əsədov bildirdi.
İradə SARIYEVA
