Məlum olduğu kimi, mayın 20-də Azərbaycanda ali məktəblərə qəbul imtahanları başlayır. 2022-ci ildə ali təhsil müəssisələrinin bakalavr pilləsinə qəbul planı yeri 51 min 881 idi. Onlardan 23 min 627-si dövlət sifarişi olub.
Bu il isə ali təhsil müəssisələrinə bakalavr pilləsinə qəbul planı yerlərinin 60 min civarında olması proqnozlaşdırılır. Dövlət İmtahan Mərkəzinin açıqlamasına görə, 2024-cü ildə universitetlərə plan yerlərinin sayı 63 minə çatmalıdır. Lakin illərdir universiteti bitirən bir çox gənclər də ixtisası üzrə iş tapmaqda çətinlik çəkdiyindən şikayətlənir.
Məsələ ilə bağlı Elm və Təhsil Nazirliyindən bildirilib ki, ali təhsil müəssisələrinə dövlət sifarişi əsasında qəbul ölkənin sosial-iqtisadi perspektivlərinin, əmək bazarının təhlili əsasında aparılır. Nazirlikdən vurğulanıb ki, təhlilləri İqtisadiyyat Nazirliyi hazırlayır və təqdim edir. Təhsil eksperti Nabatəli Qulamov isə “Azadlıq” radiosuna deyib ki, Azərbaycanda əmək bazarının ehtiyaclarını araşdıran bir təşkilat yoxdur: “İşsizliyə gəlincə isə, müəyyən sahələr var ki, - məsələn, iqtisadiyyat və texniki sahələr, - orada savadlı kadrlar üçün iş yerləri həmişə var”. Ekspertin fikrincə, ildən-ilə ali məktəblərdə plan yerlərinin və dövlət sifarişli yerlərin artırılması sadəcə butaforiyadır, yəni səhnə tamaşası üçün lazım olan zahiri bəzək kimidir: “Təhsilin keyfiyyətini artırmaq lazımdır. Təhsildə rəqabət güclənməlidir”. Onun sözlərinə görə, rəqabətsiz təhsil mümkün deyil: “Plan yerlərini lap 1 milyona çıxarsınlar, həmin bu 1 milyonu Bakıxanov bazarı üçün fəhlə hazırlayırlar. Bunun əhəmiyyəti nədir?”. Onu da qeyd edək ki, hazırda ölkədə ali məktəbdən məzun olan gənclərin böyük əksəriyyəti universitetdə bitirdikləri ixtisas üzrə çalışmırlar. Bunun əsas səbəbləri barədə ekspert dairələri müxtəlif fikirlər səsləndirir. Bunlardan əsas səbəb kimi yenə o göstərirlir ki, hazırda ölkəmizdə bir çox müəssələrdə ixtisasa yox, diploma üstünlük verirlər. Dövlət qulluğunda da belə ixtisaslar da var. Ora qəbul olmaq üçün ali təhsil kifayətdir. Amma bəzi ixtisaslar var ki, orada mütləq ixtisas üzrə təhsil lazımdır. Məsələn həkimlik, hüquqşünaslıq və başqa bu cür ixtisaslar var ki, orada mütləq sahə üzrə təhsil lazımdır. Bir başqa səbəb də odur ki, yeniyetmələr və gənclər sadəcə qrupu seçə bilirlər. Universitet imtahanı zamanı yığdıqları bal onları istədikləri ixtisasdan uzaq salır. Beləliklə, istədikləri ixtisas üzrə təhsil almırlar. Mütəxəssislərin fikrinə görə, hər bir abituriyent seçə biləcəyi universitetləri, münasib ixtisasları qabaqcadan dəqiqləşdirməlidir. Bundan başqa, iş dünyasının hansı universitetin məzunlarına daha çox etibar etdiyini də araşdırmaq lazımdır. Çünki bu, gələcəkdə məzun olacaq tələbələrə bilik və təcrübə ilə yanaşı, işəgötürən müəssisə tərəfindən verilən müsbət qiymət kimi də dəyərləndiriləcək. Gənclərin əksəriyyəti ixtisas seçərkən onun prestijli olmasını əsas tuturlar. Onlar istəyirlər ki, ixtisasları sosial tələblərə cavab versin. İş yeri seçimində digər amil olaraq əmək haqqını əsas götürən gənclər də az deyil. Bir başqa səbəb də ölkədə hər ixtisasa uyğun kifayət qədər iş yeri yoxdur. Buna görə də əksər gənclər işsiz qalmaqdansa, ixtisasına uyğun olmayan bir işdə işləyib pul qazanmağı üstün tuturlar. Amma o da var ki, gənclərin əksəriyyəti təcrübəsiz olduqlarına görə, əmək bazarından kənarda qalırlar. Xüsusilə də özəl sektorun əsas tələblərindən olan təcrübə tələbi gənclər üçün iş həyatına addım atmağa əngəl törədən faktorlardandır.
Daha bir məsələ odur ki,son dövrlər texnologiyalar sürətlə inkişaf edir, bəzi Azərbaycan universitetlər də bununla ayaqlaşa bilmir. Digər səbəblərdən biri isə əmək bazarında olan kadrların da xaricə üz tutmasıdır. Dil bilgisi olan və bu sahəni yaxşı bilənlər işləmək üçün başqa ölkələrə gedir. Başqa bir səbəb kimi isə əmək haqqını demək olar. Düzdür, buradakı şirkətlər də bir sıra peşəkarlara, məsələn, İT mütəxəssisinə yüksək maaş verir. Amma xaricdəki təklif daha sərfəli olur. Həmçinin xaricdə bu sahənin mütəxəssislərinin karyeranı inkişaf etdirmək baxımından da əlverişli şəraitləri olur. Bu mənada universitetlər yeni texnologiyaların tətbiqi ilə dərslər keçməlidirlər, köhnə proqramları yeniləri ilə əvəzləməlidirlər. Hesablamalara əsasən, Azərbaycanda məzunların təxminən 45 faizi işlə təmin oluna bilir. Təbii ki, hamını arzu etdiyi işlə təmin etmək mümkün deyil, lakin bu göstəricini artırmaq üçün müəyyən tədbirlər görmək lazımdır. Bu gün ölkədə yaxşı kənd təsərrüfatı üzrə, yüksək texnologiyalar üzrə mütəxəssislərə, qeyri-neft sektorunda müxtəlif sahələr üzrə mühəndislərə ehtiyaclar var. Bu ixtisaslar üzrə qəbulu artırmaq lazımdır. Məzunların əksəriyyəti Bakıda qalmağa çalışır. Ona görə də, bir çox insan öz ixtisası üzrə işləmir. Bu gün rayonlarda müəllimlərə, həkimlərə, mühəndisələrə və bir sır digər ixtisas sahiblərinə ehtiyac var. Hər halda bütün bunları həm dövlət qurmları, həm də gənclər özləri nəzərə almalıdırlar. Bu, məşğulluq məsələsinin çözümü üçün də vacibdir.
Tahir TAĞIYEV
